ӘДЕБИЕТ САБАҒЫНДА ОҚЫТУДЫ САРАЛАУ: ТЕОРИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ӘДІСТЕМЕЛІК АСПЕКТІЛЕРІ

DIFFERENTIATION OF TEACHING IN LITERATURE LESSONS: THEORETICAL AND METHODOLOGICAL ASPECTS

Zhumatay Akbota Azatkyzy

Master’s student of Zhetysu University named after Zhansugurov, Kazakhstan, Taldykorgan

Аннотация. Әдебиет сабақтарында оқытуды дифференциялау – бұл оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескеретін және олардың аналитикалық, шығармашылық және коммуникативтік дағдыларын дамытуға ықпал ететін педагогикалық тәсіл ретінде қарастырылады. Мақалада дифференцияланған оқытудың теориялық және әдістемелік аспектілері ашылады, мазмұны, әдістері және бағалауы бойынша жұмыс түрлері көрсетіледі, сондай-ақ әдебиет сабақтарының тиімділігін арттырудағы практикалық маңыздылығы көрсетіледі.

Abstract. Differentiation of teaching in literature lessons is considered as a pedagogical approach that takes into account students’ individual characteristics and contributes to the development of their analytical, creative, and communicative skills. The article reveals the theoretical and methodological aspects of differentiated learning, presents forms of work on content, methods, and assessment, and demonstrates its practical significance for improving the effectiveness of literature lessons.

Түйінді сөздер: оқытуды дифференциялау; әдебиет сабақтары; жеке көзқарас; оқыту әдістемесі; педагогикалық технологиялар; компетенттікке бағытталған тәсіл; жобалық қызмет; оқу жетістіктерін бағалау

Keywords: differentiated learning; literature lessons; individual approach; teaching methodology; pedagogical technologies; competence-based approach; project-based learning; assessment of learning outcomes

Қазіргі заманғы білім беру әр оқушының толыққанды дамуына жағдай жасау міндетімен бетпе-бет келеді. Мектепте оқушылардың дайындық деңгейі, қабілеттері және қызығушылықтары әртүрлі болғандықтан, орташа деңгейдегі оқушыға бағытталған дәстүрлі оқыту әдістері жиі жеткіліксіз болып қалады.

Әдебиет сабақтарында бұл жағдай айқын көрінеді: оқушылар тек шығарманың мазмұнын меңгеріп қана қоймай, сонымен қатар көркем образдарды талдай білуі, кейіпкерлердің психологиясын түсінуі, сыни ойлау және шығармашылық дағдыларын дамытуы қажет. Әр оқушы өз мүмкіндіктерін іске асырып, табысқа жете алуы үшін дифференцияланған оқыту тәсілін қолдану маңызды. Дифференциация оқу процесін оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескере отырып ұйымдастыруға, тапсырмалар мен жұмыс әдістерін әртараптандыруға, сондай-ақ білімді өздігінен және белсенді меңгеруге жағдай жасауға мүмкіндік береді. Бұл тек материалды жақсы меңгеруге ғана емес, пәнге тұрақты қызығушылық қалыптастыруға, креативтік ойлау және өзіндік жұмыс дағдыларын дамытуға да ықпал етеді.

Мақалада әдебиет сабақтарында оқытуды дифференциялаудың теориялық және әдістемелік аспектілері қарастырылады, негізгі жұмыс формалары мен бағалау тәсілдері талданады, сондай-ақ бұл тәсілдің білім беру процесінің тиімділігін арттырудағы практикалық маңызы сөз болады. Оқытуды дифференциялау – бұл оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескеруге және олардың ең тиімді дамуы үшін жағдай жасауға бағытталған педагогикалық тәсіл. Дифференцияланған тәсілдің негізінде әр оқушы ақпаратты әртүрлі қабылдайтынын, өзінің күшті жақтары, қызығушылықтары және материалды меңгеру темпі бар екенін түсіну жатады.

Әдебиет сабақтарында бұл оқушылардың көркем мәтінді қабылдау, кейіпкерлерді талдау және авторлық идеяларды интерпретациялау қабілеттеріндегі айырмашылықтарды ескеру қажеттілігінде көрініс табады. Бірдей материал әртүрлі формада ұсынылуы мүмкін: бастауыш деңгейдегі оқушылар үшін қысқартылған мазмұндар мен бейімделген мәтіндер, дайындық деңгейі жоғары оқушылар үшін толық түпнұсқа мәтіндер, сондай-ақ тереңірек зерттеу үшін қосымша материалдар. Әдістемелік тұрғыдан дифференциация үш негізгі бағытты қамтиды: мазмұнды бейімдеу, жұмыс әдістері мен формаларын әртараптандыру, сондай-ақ оқу жетістіктерін бағалауда жеке тәсіл қолдану. Мұғалім сабақты осылай ұйымдастырады, әр оқушы өзіне қолайлы формада өзін көрсетуге, аналитикалық ойлау, шығармашылық және өзіндік жұмыс қабілеттерін дамытуға мүмкіндік алады. Дәл айтқанда, Н. И. Захарова былай атап өтеді: «Оқытуды дифференциялау – бұл оқу процесін ұйымдастырудың ондай түрін білдіреді, онда әр оқушы өзінің қабілеттерін барынша дамыту мүмкіндігіне ие» [4, б. 45]. Бұл дәйексөз тәсілдің мәнін айқындайды, ал бөлімнің қалған бөлігі авторлық интерпретацияда тақырыпты ашады. Мазмұн бойынша дифференциация оқыту материалы оқушылардың дайындық деңгейі мен қызығушылықтарын ескере отырып таңдалатынын білдіреді. Бірдей мәтінді әр түрлі топтар әртүрлі тәсілмен оқуы мүмкін: кейбіреулері шығармалардың қысқартылған немесе бейімделген нұсқаларымен жұмыс істесе, басқалары түпнұсқа мәтіндер мен қосымша деректерді пайдаланады.

Дайындығы төмен оқушылар үшін мазмұнды қайта баяндаулар, қысқаша конспектілер және негізгі оқиғалар мен кейіпкерлерді түсінуге арналған сұрақтар пайдалы болады. Дайындығы жоғары оқушылар шығармашылық құралдарды талдап, кейіпкерлерді салыстырып, өз қорытындыларын шығара алады. Сонымен қатар жазушылардың өмірбаяны, шығарманың тарихи контексті, сын мақалалар немесе мультимедиялық материалдар арқылы тереңірек зерттеу жүргізуге болады. Мұндай тәсіл әр оқушыға өзінің деңгейінде оқу процесіне қатысуға, әдебиетке қызығушылығын сақтау мен мәтінді өздігінен талдау дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді.

Оқыту әдістері мен жұмыс формалары оқушылардың мүмкіндіктері мен қызығушылықтарына байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Фронтальді жұмыс жаңа материалды таныстыру және шығармаларды жалпы талқылау үшін қолданылады. Топтық жұмыс идея алмасуға және шығармашылық тапсырмаларды бірлесіп шешуге мүмкіндік береді, ал жеке тапсырмалар әр оқушының білімді меңгеру жылдамдығы мен тереңдігін ескеруге жағдай жасайды. Жобалық қызмет – дифференциацияның тиімді формаларының бірі болып табылады. Оқушылар зерттеліп отырған мәтінмен байланысты презентациялар, бейнероликтер немесе өздерінің шығармашылық жұмыстарын жасай алады. Ойын әдістері мен рөлдік ойындар барлық оқушыларды белсенді талқылауға тартуға, сыни ойлау мен әдебиетті эмоционалды қабылдауды дамытуға мүмкіндік береді. Әртүрлі жұмыс формаларын қолдану оқушыларда ынтымақтастық, өзіндік жұмыс қабілетін қалыптастыруға, сондай-ақ танымдық қызығушылық пен шығармашылық мүмкіндіктерді арттыруға ықпал етеді.

Нәтижелерді бағалауды дифференциялау оқушылардың жеке ерекшеліктерін және материалды меңгерудегі олардың прогресін ескеруге мүмкіндік береді. Біртекті бақылау формасының орнына мұғалім әр оқушының нақты жетістіктерін көрсететін әртүрлі бағалау әдістерін қолданады. Мысалы, дайындық деңгейі жоғары оқушылар шығармашылық тапсырмалар, аналитикалық эсселер немесе жобалар орындауы мүмкін, онда мәтінді талдаудың тереңдігі, пайымдау логикасы және дәлелдемелер бағаланады. Дайындығы төмен оқушылар үшін мазмұнды түсіну бойынша тестілер, негізгі оқиғалар мен кейіпкерлер сипаттамаларына сұрақтар қолданылады. Қосымша ретінде өзін-өзі бағалау және бір-бірін бағалау әдістері қолданылады, мұнда оқушылар өз жұмыстары мен сыныптастарының жұмыстарын бағалайды. Мұндай тәсіл сыни ойлау, өзін-өзі талдау және оқу нәтижелері үшін жауапкершілік дағдыларын дамытады.

Портфолио қолдану оқушының жеке жетістіктерін оқу жылы бойы тіркеуге, даму динамикасын көруге және қосымша қолдау қажет аймақтарды анықтауға мүмкіндік береді. Дифференцияланған бағалау тек оқушылардың білімін көрсетуге ғана емес, сонымен қатар олардың дамуын ынталандыруға, мотивацияны қолдауға және оқу сапасын арттыруға септігін тигізеді.

Әдебиет сабақтарында оқытуды дифференциялау әр оқушыға тең мүмкіндіктер қамтамасыз етеді, мазмұнды бейімдеу, әдістер мен жұмыс формаларын әртараптандыру, сондай-ақ жетістіктерді бағалауда жеке тәсілді біріктіреді. Н. И. Захарова атап өткендей: «Оқытуды дифференциялау әр оқушыға өз қабілеттерін көрсетуге және даму деңгейін барынша арттыруға мүмкіндік береді» [4, б.45]. Дифференцияланған тәсілді қолдану аналитикалық және шығармашылық ойлауды дамытуға, коммуникативтік және зерттеушілік дағдыларды қалыптастыруға ықпал етеді. В. Г. Ванин атап өткендей: «Компетенттік тәсіл білімді әртүрлі жағдайларда қолдана алу дағдыларын қалыптастыруға бағытталған, бұл әсіресе әдебиетті тиімді оқыту үшін маңызды» [2, б.121]. Дифференцияланған тәсіл әдебиет сабақтарының тиімділігін арттырады, оқытуды жеке дара және мотивациялық етеді, сондай-ақ оқушылардың жан-жақты дамуына септігін тигізеді.