ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЭНЕРГЕТИКАЛЫҚ ҚАУІПСІЗДІГІН МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУ ТЕТІКТЕРІ

МЕХАНИЗМЫ ГОСУДАРСТВЕННОГО РЕГУЛИРОВАНИЯ ЭНЕРГЕТИЧЕСКОЙ БЕЗОПАСНОСТИ КАЗАХСТАНА

Турмаханбетова Шакен Шолпанкуловна

канд. экон. наук, исполняющий обязанности профессора, Евразийский национальный университет имени Л.Н. Гумилева, Казахстан, г. Астана

Өскенбаева Мадина Болатқызы

магистрант, Евразийский национальный университет имени Л.Н. Гумилева, Казахстан, г. Астана

MECHANISMS OF STATE REGULATION OF KAZAKHSTAN'S  ENERGY SECURITY

Turmakhanbetova Shaken Sholpankulovna

Candidate of Economic Sciences, acting professor, L.N. Gumilyov Eurasian National University, Kazakhstan, Astana

Askenbaeva Madina Bolatkyzy

Master's student, L.N. Gumilyov Eurasian National University, Kazakhstan, Astana

Аңдатпа. Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасы экономикасының тұрақты өсуі мен дамуы энергиямен сапалы қамтамасыз етуге және энергетика саласындағы прогреске тікелей байланысты. Бүгінгі таңда халық та, өнеркәсіп те энергиямен қамтамасыз етуге толығымен тәуелді. Қазақстан Республикасы билік тарапынан энергетика саласының дамуына жеткіліксіз көңіл бөлініп жүргені байқалады. Болашақта электр энергиясын көп тұтынатын, қолданылатын дамыған мемлекет болатынымыз хақ.  Электр энергиясы елдің экономикалық дамуына байланысты тұтыну көлемі өсетіні белгілі. Сол себепті авторлар энергетика саласының тиімділігі және  қазіргі жүргізіліп жатқан реформалардың нәтижелерін жаң-жақты зерделеп осы мақалада қарастырған. Сонымен қатар, энергетика саласына инвестицияларды тартуға ықпал ететін бірқатар аспектілерге, соның ішінде баға белгілеу мәселелеріне, энергетикалық компаниялардың құқықтық аспектілері мен реформаларына назар аударуы керектігі саралап баяндаған. Осы мақаланың негізгі мақсаты Қазақстан Республикасының энергетика саласындағы мәселелерді анықтау және мемлекеттік реттеу тетіктеріне теориялық және парктикалық ұсыныстар әзірлеу болып табылады. Энергетикалық саланы реттеу мемлекет үшін стратегиялық маңызға ие, бұл тақырыпты қазіргі уақытта ерекше өзекті екенін білдіреді. Осыған байланысты мақалада Қазақстан Республикасының энергиямен жабдықтау жүйесіндегі мемлекеттік басқару және реттеу тетіктері егжей-тегжейлі зерттеліп, талданады.

Аннотация. В настоящее время устойчивый рост и развитие экономики страны напрямую зависят от качественного обеспечения энергией и прогресса в энергетической отрасли. На сегодняшний день как население, так и промышленность полностью зависят от поставок энергии. Недостаточное внимание со стороны властей к развитию энергетического сектора может тормозить прогресс в других областях. Известно, что в будущем потребление электроэнергии будет расти в связи с экономическим развитием страны. Для повышения эффективности энергетической отрасли правительство инициировало ряд реформ по ее реструктуризации. Тем не менее, эти меры не принесли ожидаемых результатов.

В будущем правительству необходимо обратить внимание на ряд аспектов, способствующих привлечению инвестиций в энергетическую отрасль, включая вопросы ценообразования, правовые аспекты и реформы энергетических компаний. Основная цель данной статьи заключается в анализе государственного регулирования в области энергетики, что подразумевает устойчивое развитие сектора с учетом интересов как потребителей, так и государства на всех уровнях. Регулирование энергетической сферы имеет стратегическое значение для государства, что делает эту тему особенно актуальной в настоящее время. Существующие на данный момент методы и система управления, разработанные государством, продемонстрировали низкую эффективность. В связи с этим в статье подробно исследуются и анализируются механизмы государственного управления и регулирования в системе энергоснабжения страны.

Abstract. Currently, the sustainable growth and development of the country's economy directly depend on high-quality energy supply and progress in the energy sector. Today, both the population and industry are completely dependent on energy supplies. Insufficient attention on the part of the authorities to the development of the energy sector may slow down progress in other areas. It is known that in the future, electricity consumption will increase due to the economic development of the country. To improve the efficiency of the energy sector, the Government has initiated a number of reforms to restructure it. However, these measures did not bring the expected results.

In the future, the government needs to pay attention to a number of aspects that contribute to attracting investment in the energy sector, including pricing issues, legal aspects and reforms of energy companies. The main purpose of this article is to analyze government regulation in the field of energy, which implies sustainable development of the sector, taking into account the interests of both consumers and the state at all levels. Regulation of the energy sector is of strategic importance for the state, which makes this topic especially relevant at the present time. The currently existing methods and management system developed by the state have demonstrated low efficiency. In this regard, the article examines and analyzes in detail the mechanisms of public administration and regulation in the country's energy supply system.

Кілт сөздер: ‘кономика, мемлекеттік басқару, энергиямен жабдықтау, реформалар, энергетикалық ресурстар, экономикалық тәуекелдер.

Ключевые слова: Экономика, государственное управление, энергоснабжение, реформы, энергетические ресурсы, экономические риски.

Keywords: Economics, public administration, energy supply, reforms, energy resources, economic risks.

1. Кіріспе

Энергетикалық қауіпсіздік Қазақстан Республикасының мемлекеттік саясатында оның энергетикалық дәліздердің қиылысында стратегиялық орналасуын және табиғи ресурстардың елеулі қорларын ескере отырып, орталық орындардың бірін алады. Президент өзінің Қазақстан халқына жыл сайынғы Жолдауында елдің сенімді және қауіпсіз энергиямен жабдықталуын қамтамасыз ету қажеттігіне назар аударады, бұл одан әрі әлеуметтік-экономикалық прогресс үшін негіз болып табылады. «Қазақстан-2050» және «Нұрлы Жол» сияқты мемлекеттік бағдарламалар мен стратегиялық бастамалар дәстүрлі көмірсутектерге тәуелділікті азайту мақсатында энергетикалық инфрақұрылымды жаңартуға, жаңартылатын энергия көздерін дамытуға және энергетикалық секторды әртараптандыруға бағытталған. Энергетикалық қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік басқару ұлттық энергетикалық ресурстарды ұтымды пайдалану үшін жағдай жасауға, жеткізу тұрақтылығын қамтамасыз етуге, технологияларды дамытуға және инновацияларға инвестицияларды ынталандыруға бағытталған. Климаттың өзгеруіне және энергетикалық нарықтардың тұрақсыздығына байланысты жаһандық сын-қатерлер жағдайында Қазақстан орнықты даму қағидаттарын дәйекті түрде енгізуде. Бұл процесте электр энергиясы маңызды рөл атқарады – ол электр станцияларында өндіріліп, тұтынушыларға электр желілері арқылы берілетін негізгі энергия түрі болып табылады. Қауіпсіз және сенімді электрмен жабдықтау желісін дамыту, сондай-ақ жаңартылатын энергия көздерін енгізу елдің ішкі қажеттіліктерін қанағаттандырып қана қоймай, жаһандық энергетикалық дәліздердегі өз ұстанымын нығайтуға ықпал етеді.

Электр энергиясы-зарядталған бөлшектердің қозғалысына байланысты пайда болатын энергия түрі. Электр энергиясы электр станцияларында өндіріледі, содан кейін тұтынушыларға электр желілері арқылы тасымалданады.

Электр станцияларының көптеген түрлері бар, соның ішінде:

1. ЖЭС турбинаны қозғалысқа келтіретін бу шығару үшін көмір, табиғи газ немесе мұнай сияқты қазба отындарын жағады;

2. АЭС жылу шығару үшін ядролық бөлінуді пайдаланады, содан кейін ол турбинаны қозғалысқа келтіретін бу шығару үшін қолданылады;

3. Су электр станциялары турбинаны басқару үшін қозғалатын судың энергиясын пайдаланады;

4. Күн электр станциялары электр энергиясын өндіру үшін күн энергиясын пайдаланады;

5. Жел электр станциялары турбиналарды қозғалысқа келтіру үшін жел энергиясын пайдаланады [1].

Бұл станциялардың әрқайсысы өзінің ерекше принциптері бойынша жұмыс істейді, бірақ олардың негізгі мақсаты - қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін электр энергиясын өндіру.

Электр энергиясын өндіру және тұтыну бойынша әлемдегі көшбасшы мемекеттерге Қытай, АҚШ, Үндістан, Жапония, Германия және Ресей сияқты мемлекеттер кіреді. Бұл мемлекеттер дамыған өнеркәсіптің, технологиялық деңгейдің және халықтың арқасында әлемдегі ең ірі электр энергиясын өндірушілер мен тұтынушылар болып табылады.

Қытай әлемдегі ең ірі электр энергиясын өндіруші және тұтынушы болып саналады. Мемлекет халық пен экономиканың энергияға өсіп келе жатқан қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін өзінің инфрақұрылымын белсенді дамытуда. Сонымен қатар, АҚШ дамыған индустриясы мен технологиялық мүмкіндіктеріне байланысты электр энергиясын өндірушілер мен тұтынушылардың бірі болып табылады. Үндістан, Германия, Жапония және Ресей де әлемдік электр энергетикасында маңызды рөл атқарады [2].

Бұл мемлекеттер электр энергетикасының тұрақты дамуы шеңберінде жаңа энергия көздерін дамытуға, энергия тиімділігін арттыруға және қоршаған ортаға әсерді азайтуға инвестиция салуды жалғастыруда.

Қазақстан бай энергетикалық қорларға ие бола отырып, жаһандық өзгерістер жағдайында осы ресурстарды тиімді басқаруға байланысты проблемаларға тап болады. Энергоресурстарға қажеттілікті ұлғайту, жаңа технологияларды енгізу қажеттілігі және экологиялық тұрақтылыққа ұмтылу мемлекеттен энергетика секторын реттеуге жүйелі көзқарасты талап етеді. Осы саладағы мемлекеттік реттеу энергетикалық секторды дамыту стратегиясын қалыптастырып қана қоймай, азаматтар мен тұтастай экономика үшін тұрақтылық пен қауіпсіздікке кепілдік береді.

2. Зерттеу әдістемесі

Мақаланы зерттеу әдістері сапалық және сандық талдау. Сапалы талдау процесінде заңнамалық актілерді, мемлекеттік мекемелердің есептерін және сараптамалық зерттеулерді қоса алғанда, қолда бар әдебиеттерге жүйелі шолу жүзеге асырылады. Бұл энергетикалық қауіпсіздік саласындағы заманауи үрдістер мен проблемаларды тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

Сандық әдістерге энергетика саласына қатысты статистикалық көрсеткіштерді талдау, сондай-ақ сарапшылар мен тұтынушылар арасында сауалнамалар ұйымдастыру кіреді. Бұл ақпарат әртүрлі мүдделі тараптардың пікірлерін анықтауға ықпал етеді және қолданыстағы реттеуші шаралардың тиімділігін бағалауға мүмкіндік береді.

3. Әдеби шолу

Қазақстанның энергетикалық қауіпсіздігін мемлекеттік басқару энергетикалық ресурстарды басқарудың теориялық және практикалық аспектілерін қамтитын зерттеудің күрделі саласы болып табылады. Бұл тақырыптың негізгі аспектісі-энергетика саласын реттейтін қолданыстағы ережелерді зерттеу. Заманауи зерттеулер климаттың өзгеруі және жаңартылатын энергия көздеріне көшу сияқты әлемдік сын-қатерлерге мемлекеттік саясатты бейімдеудің маңыздылығына назар аударады. Әдебиетте энергетика саласындағы инновациялардың маңыздылығы және жаңа технологияларды енгізу де белсенді түрде қарастырылады. Сарапшылар Қазақстанға дәстүрлі энергия көздерін дамытып қана қоймай, сонымен қатар энергетикалық теңгерімді әртараптандыруға көмектесетін жаңартылатын технологияларға белсенді инвестиция салу қажет екенін атап өтті.

М. Саутовтың зерттеулері мемлекеттік энергетикалық стратегияның негізгі аспектілерін қамтиды. Автор дәстүрлі энергия көздерін дамытуды да, балама шешімдерді енгізуді де қамтитын энергетикалық ресурстарды басқарудың кешенді тәсілінің маңыздылығын атап көрсетеді. М.Саутов мемлекеттің энергетикалық қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін стратегиялық жоспарлау және әлемдік үрдістерді есепке алу қажет екенін атап өтті [3].

А. Сатыбалды энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету шеңберінде тәуекелдерді басқару әдістерін қарастырады. Автор жаһандық экономикадағы энергия жеткізілімдері мен ауытқуларға байланысты тәуекелдерді анықтау және азайту үшін әртүрлі стратегияларды талдайды. А. Сатыбалды тәуекелдерді ерте хабарлау және жан-жақты талдау жүйесін енгізу Қазақстанның энергетикалық инфрақұрылымының тұрақтылығын айтарлықтай нығайта алатынын атап өтті [4].

Қарастырылып отырған тақырыпты ерекше қозғайтын авторлардың ішінде Н. Аманжолованы бөліп көрсетуге болады. Автор энергетика саласына салынған инвестициялардың ағымдағы жағдайын қарастырады. Ол инвестициялар энергетикалық инфрақұрылымды жаңарту мен дамытуда шешуші рөл атқаратынына назар аударады. Н. Аманжолова сондай-ақ шетелдік инвестицияларды тарту және халықаралық компаниялармен ынтымақтастықты жолға қою энергетикалық қауіпсіздік деңгейін айтарлықтай жақсартуға қабілетті екенін атап өтті [5]. Л.Петерсонның жұмысында халықаралық тәжірибені ескере отырып, мемлекеттің энергетикалық қауіпсіздігін мемлекеттік бақылаудың маңызды элементтері талданады. Автор энергетикалық жүйелердің сенімділігі мен тұрақтылығына қол жеткізу үшін жаһандық тәжірибелерді назарға алып, оларды жергілікті жағдайлардың ерекшелігіне бейімдеу қажет екендігіне назар аударады [6].

Жалпы, зерттеулер Қазақстанның энергетикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі кешенді әдістің маңыздылығын атап көрсетеді. Энергетикалық ресурстарды тиімді басқару үшін дәстүрлі және баламалы энергия көздерін дамытуды қамтитын әлемдік үрдістерді стратегиялық жоспарлау және есепке алу қажет. Жеткізу тұрақсыздығы және халықаралық нарықтардағы ауытқулар сияқты тәуекелдерді басқару да энергетикалық инфрақұрылымның тұрақтылығын нығайтудың маңызды элементі болып табылады. Инвестицияларды, әсіресе шетелдік инвестицияларды тарту энергетика секторын жаңғырту және оның тиімділігін арттыру үшін маңызды болып табылады. Халықаралық тәжірибені пайдалану және оны жергілікті жағдайларға бейімдеу Қазақстанның энергетикалық жүйесінің сенімділігі мен тұрақтылығын арттыруға көмектеседі.

4. Нәтижелер және талқылау

Қазақстанның энергетикалық әлеуеті көптеген мемлекеттердің назарын аударады. Осыған сәйкес, Қазақстан Республикасы табысты экономикалық саясаты қолайлы инвестициялық ахуалды қамтамасыз ететін жағдайлар жасау қажет. Әлемдік нарықтағы қатаң бәсекелестікке қарамастан, кез-келген мемлекет экономикалық өсу мен дамуға бағытталған өнеркәсіптік секторды дамыту үшін оңтайлы жағдай жасау үшін ойластырылған және дәйекті қадамдар жасауы керек. Дамыған мемлекеттердің тәжірибесі өнеркәсіптің үйлесімді дамуы үшін энергия тиімділігінің көрсеткіштерін ескеру қажет екенін көрсетеді. Бүгінгі таңда Қазақстанның экономикасының түрлі секторларында энергия тиімділігі көрсеткіштерін басқарудың озық тәжірибесін тиімді іске асыру бойынша ауқымды міндеттері бар. Бұл бағыттағы соңғы орынды республика экономикасының даму ерекшеліктері мен жағдайларын ескере отырып, дайын шешімдерді пайдалануға мүмкіндік беретін озық халықаралық тәжірибе алады.

Қазақстанда электр энергиясын өндіруді әртүрлі меншік нысанындағы 222 электр станциясы жүзеге асырады. 2024 жылғы көрсеткіш бойынша Қазақстанның электр станцияларының жалпы белгіленген қуаты 24641,9 МВт, меншікті қуаты 20428,4 МВт құрайды. Электр станциялары ұлттық маңызы бар өндірістік маңызы бар және аймақтық маңызы бар электр станциялары болып бөлінеді.

Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша Қазақстанда электр энергиясының 70% көмірден, 20% газдан, 3% жаңартылатын энергия көздерінен, қалғаны 7% судан өндіріледі.

2022 жылы республикада жаңартылатын көздерден шамамен 4,5 миллиард кВт/сағ электр энергиясы өндірілді, бұл 2021 жылмен салыстырғанда шамалы, бірақ тұрақты өсуді көрсетеді, бұл көрсеткіш 4,2 миллиард кВт/сағ құрады. 2020 жылы 11% құрады.

2022 жылғы 7 желтоқсанда Қазақстанда электр энергиясын тұтыну бойынша рекорд орнатылып, 16 459 МВт-қа жетті, бұл сол кезде 15 203 МВт-ты құрайтын қолжетімді генерациялау қуаттылығынан асып түсті. Бұл оқиға энергия қуатын кеңейту және ресурстарды тиімдірек пайдалану қажеттілігіне баса назар аударды.

2023 жылы Қазақстан жаңартылатын көздерден энергия өндіру көлемін ұлғайта отырып, өзінің энергетикалық инфрақұрылымын жаңарту жөніндегі жұмысты жалғастырды. Алдын ала мәліметтерге сәйкес, жаңартылатын энергия көздерінің үлесі 4% құрады, бұл ұлттық энергетикалық стратегиядағы жетістіктерді және дәстүрлі көмірсутектерге тәуелділікті азайтуға ұмтылысты көрсетеді, бұл 1- суретте көрсетілген.

Сурет 1. 2022-2023 жылдарға Қазақстандағы элект энергиясын өндіру

Энергияның негізгі көздері-көмір, газ, жаңартылатын энергия көздері (ЖЭК) және гидроэнергетика. 2022 жылы электр энергиясының 70% - ы көмір, 20% - ы газ, 3% - ы жаңартылатын көздерден, 7% - ы гидроэнергетика есебінен өндірілді. 2023 жылы жаңартылатын энергия көздерінің үлесі 4% - ға дейін өсті, ал көмір 69% - ға дейін төмендеді, ал газ бен гидроэнергетиканың үлесі өзгеріссіз қалды.

Қазіргі кезде әлем дүниежүзілік электр энергетикасын дамытудың бетбұрыс кезеңінде тұр. Экономиканың көмірден, мұнайдан және газдан тәуелсіздігіне қол жеткізу және қоршаған ортаны сақтау мақсатында бірқатар мемлекеттер жаңартылатын энергия көздеріне (ЖЭК) бағдарлана отырып, жаңа энергетикалық саясатты іске асырады. Мысалы, 2035 жылдан бастап Данияда ЖЭК-тен электр энергиясын өндіруді толық ауыстыру жоспарлануда. Шотландияда электр энергиясын өндірудің 70% ЖЭК - тен, негізінен жел электр станцияларынан келеді. Еуропа мен әлемнің көптеген мемлекеттері 2050 жылға қарай энергетиканың ЖЭК-ке 100% көшуін қамтамасыз етуді жоспарлап отыр. Осылайша, жаһандық деңгейде ЖЭК-ке деген қызығушылық энергияға деген сұраныстың артуына, барланған қазба отын қорларының азаюына, үкіметтердің импортталатын шикізатқа тәуелділікті төмендетуге деген ұмтылысына, сондай-ақ экологиялық қауіпсіздік мәселелеріне байланысты артып келеді.

Ұлттық маңызы бар электр станцияларына электр энергиясын өндіруді және Қазақстан Республикасының электр энергиясының көтерме сауда нарығында өткізуді қамтамасыз ететін ірі жылу электр станциялары жатады.

Өңірлік маңызы бар электр станциялары – өңірлік электр желілік компаниялар мен энергия беруші компаниялар арқылы электр энергиясын өткізетін, сондай-ақ жақын маңдағы қалаларды жылумен жабдықтайтын аумақтармен біріктірілген ЖЭО. Отын түрлері бойынша жалпы бастапқы тұтынылуы 1-кестеде көрсетілген [8].

Кесте 1.

Отын түрлері бойынша жалпы бастапқы тұтыну

Бастапқы энергияны жалпы тұтыну құрылымында көмір ең көп үлесті алады – 49,6%. Бастапқы энергияны жалпы тұтынудың көлемі бойынша келесі табиғи газ– 26,7%, мұнай және мұнай өнімдері – 21,7% құрайды. Сондай-ақ, энергияны түпкілікті тұтынылуы 2-суретте көрстілген.

Сурет 2. Энергияны түпкілікті тұтыну

Энергияны түпкілікті тұтыну өткен жылмен салыстырғанда 0,1% - ға артып, 2023 жылы 43432,5 мың тонна мұнай эквивалентін (1000 тмэ) құрады [9].

Экономиканың секторлары бойынша энергияны түпкілікті тұтыну 3-суретте көрсетілген.

Сурет 3. Экономика секторлары бойынша энергияны түпкілікті тұтыну

Энергияны түпкілікті тұтынуда өнеркәсіп секторы, коммерциялық және коммуналдық қызметтерінің үлесі төмендеуі және көлік саласы, тұрғын үй секторының өсуі байқалады. Түпкілікті тұтыну құрылымында 2023 жылы тұрғын үй секторы ең көп үлесті иеленді – 35,7% және оны тұтыну 13,9 млн тмэ құрады.

Өнеркәсіп секторы энергияның екінші ірі тұтынушысы болып табылады (тұрғын үй секторынан кейін) және өнеркәсіп секторының тұтыну көлемі 11,4 млн тмэ құрады.

Көлік саласы жалпы түпкілікті тұтынудағы үшінші ірі тұтынушы болып табылады (тұрғын үй секторы мен өнеркәсіп секторынан кейін) және көлік секторының түпкілікті тұтыну көлемі 2023 жылы 10,1 млн тмэ құрады [9].

2023 жылы Қазақстан бойынша электр энергиясын өндіру 112823,1 млн.кВт/сағ құрады, оның ішінде:

- жылу электр станциялары - 87362,5 млн. кВт/сағ;

- газ турбиналы электр станциялары - 11023,7 млн.кВт/сағ;

- гидроэлектростанциялар - 7720,0 млн.кВт/сағ;

- шағын гидроэлектростанциялар - 1028,2 млн.кВт/сағ;

- жел электр станциялары - 3805,6 млн. кВт/сағ;

- күн электр станциялары -1881,7 млн. кВт/сағ;

- биогаз қондырғылары - 1,4 млн. кВт/сағ.

2022 жылмен салыстырғанда Қазақстан бойынша электр энергиясын өндіру құрылымы 2-кестеде көрсетілген.

Кесте 2.

2022 жылмен салыстырғанда Қазақстан бойынша электр энергиясын өндіру құрылымы

2023 жылдың есепті кезеңінде электр энергиясын тұтынудың максималды өсуі Алматы облысы бойынша 2022 жылдың ұқсас кезеңімен салыстырғанда 513,3 млн. кВт/сағ (4,5%), Түркістан облысы бойынша 429,9 млн. кВт/сағ (7,2%), Ақмола облысы бойынша 417,1 млн. кВт/сағ (3,9%), Атырау облысы бойынша 383,7 млн. кВт/сағ (5,7%).

2022 жылдың 9 айында тұтыну өсімі 2021 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда оңтүстік өңірде 11,8%, солтүстік өңірде 5,8% және батыс өңірде 6,6% құрады. Қарбалас уақытта қуат тұтыну өткен жылғы мәннен 1000-1500 МВт артық. Бұл қуат бүкіл аймақты тұтынуға тең. Мысалы, Алматы облысының тұтынуымен бірдей.

Қазақстан Республикасының электр энергиясының тапшылығы 1,3 ГВт құрайды. 2023 жылы бұрын - соңды болмаған жағдай орын алды: тұтыну рекордтық 7% - ға өсті, ал бұрын өсу жылына 1,5-2% - ды құрады, бұл табиғи өсім ретінде бағаланады.

Қазақстанның энергетикалық қауіпсіздігі ұлттық даму стратегиясында шешуші рөл атқарады. Көмірсутектердің үлкен қорымен мемлекет өзінің энергия көздерін әртараптандыруға және ресурстарды пайдалану тиімділігін арттыруға бағытталған.

Қазақстанның 2024 жылға арналған энергетикалық қауіпсіздігін мемлекеттік басқару ағымдағы жағдайды бағалауға, сондай-ақ сұранысты, ұсыныстарды және жаңа технологияларға инвестициялардың қажеттілігін болжауға мүмкіндік беретін жан-жақты талдауды талап етеді. Анықталған қатынастар мен зерттеу нәтижелері стратегиялық жоспарлау мен ресурстарды оңтайлы бөлудің маңыздылығын көрсетеді.

Қазақстанның энергетикалық секторы әртүрлі салалардың да, халықтың да қажеттіліктерін қанағаттандыра отырып, мемлекет экономикасында шешуші рөл атқарады. Жаңартылатын энергия көздеріне көшу сияқты әлемдік трендтерді ескере отырып, 2024 жылы Қазақстан электр энергиясын өндіру және тұтыну саласында көптеген сын-қатерлер мен перспективаларға тап болады [10].

2024 жылға Қазақстанда электр энергиясын өндіру құрылымы бірнеше негізгі көздерден тұрады: көмір, газ, гидроэлектр және жаңартылатын энергия көздері (ЖЭК), бұл 3-кестеде көрсетілген.

Кесте 3.

 Қазақстандағы электр энергиясын өндіру құрылымы (2021-2023 жж.)

Соңғы үш жылда Қазақстанда электр энергиясын өндіру құрылымында жаңартылатын энергия көздерінің үлесінің өсуі байқалады, бұл елдің экологиялық таза энергетиканы дамытуға ұмтылысын айғақтайды. Көмір және гидроэнергетика сияқты дәстүрлі көздердің үлесі біртіндеп азаяды, ал газды пайдалану өзгеріссіз қалады. Бұл өзгерістер энергетикалық инфрақұрылымды жаңарту және энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және көміртегі ізін азайту үшін тұрақты энергия көздеріне көшу қажеттілігін көрсетеді.

Қазақстан көмір энергетикасына тәуелділікті төмендетуге бағытталған, бұл көмірқышқыл газы шығарындыларын азайту қажеттілігіне және неғұрлым экологиялық таза энергия көздеріне көшуге байланысты. 2025 жылға қарай жаңартылатын энергия көздерінің үлесі 10% жетеді деп болжануда.

2024 жылға Қазақстан атом электр станцияларын салу перспективаларын белсенді зерттеп келеді. Мемлекет атом электр станциясын көмір және газ энергетикасына тәуелділікті азайту тәсілі, сондай-ақ сенімді және тұрақты электрмен жабдықтауды қамтамасыз ету шешімі ретінде қарастырады. Дегенмен, атом электр станциясын салу бастамасы халықтың және мамандарының ашық талқысына түсті. Нәтижесінде Атом электр станциясын салу туралы дауыс беру электр энергиясына деген қажеттіліктің артуына, энергия көздерін әртараптандыру қажеттілігіне және оны өндірудің экологиялық таза әдістеріне көшуге байланысты басталды. Атом энергетикасы саласындағы үкіметтік бастамалар мен халықаралық тәжірибені белсенді талдау аясында атом электр станциясының тақырыбы талқылауға көтерілді.

Дауыс беру нәтижелері азаматтар арасында әртүрлі пікірлерді көрсетті:

- атом электрстанциясыныңқұрылысыншамамен 57% адам қолдады;

- 33%-ғажуық адам қарсыболды;

- 10% таңдау туралышешімқабылдағанжоқ;

Дауыс беруге Республиканың 7 820 204 азаматықатысты. Оның ішінде 2045271 азамат қарсы 5561937 қолдап дауыс берілді. Қазақстанда атом электрстанциясын салу туралы дауыс беру әртүрлі пікірлерді және осы мәселені терең талқылау қажеттілігін анықтады. Көпшілік жобаны қолдаса да, халықтың едәуір бөлігі өз алаңдаушылықтарын білдіреді, бұл шешім қабылдау процесіне азаматтарды ақпараттандыру мен тартуға жан-жақты көзқарастың маңыздылығын көрсетеді. Жобаны сәтті жүзеге асыру үшін атом энергетикасы саласындағы ашықтық пен қауіпсіздікті қамтамасызете отырып, қоғамдық алаңдаушылықты ескеру және халық пен диалогты жалғастыру маңызды.

Сонымен, теориялық, статистикалық көрсеткіштерді талдау негізінде төмендегідей қорытынды ұсыныстар жасауға болады:

1. Энергетикалық қауіпсіздік: атом электр станциялары электр энергиясын сенімді және экономикалық тұрғыдан тиімді өндіруге кепілдік бере алады, бұл сұраныстың артуы аясында ерекше маңызға ие. Болжамдар 2030 жылға қарай Қазақстан Республикасында электр энергиясын тұтыну 20-25% артуы мүмкін екенін көрсетеді.

2. Экологиялық факторлар: атом энергиясын қолдану көмірмен жұмыс істейтін электр станцияларымен салыстырғанда көміртегі шығарындыларын айтарлықтай төмендетуі мүмкін.

3. Қаржылық мәселелер: атом электр станциясын салу үлкен инвестицияны қажет етеді. Бір атом электр станциясын салуға күтілетін шығындар бірнеше миллиард долларды құрауы мүмкін.

4. Қоғамның пікірі және қауіпсіздігі: атом энергетикасына қатысты қоғамдық алаңдаушылық, әсіресе Чернобыль мен Фукусимадағы оқиғаларды ескере отырып, азаматтарды белсенді түрде хабардар етуді және жобалаудан бастап пайдалануға дейінгі барлық кезеңдерде қауіпсіздіктің жоғары деңгейін қамтамасыз етуді талап етеді.

Қазақстандағы энергетикалық қауіпсіздікті мемлекеттік реттеу бірқатар түйінді сын-қатерлерге тап болады. Негізгі мәселе - елдің көмірсутектерге тәуелділігі, бұл экономиканы мұнай мен газдың әлемдік бағасының өзгеруіне осал етеді. Мұндай тәуелділік тұрақты энергия көздеріне көшуді тежейді, өйткені мемлекеттік және жеке инфрақұрылымның көп бөлігі көмірсутек ресурстарына бағытталған. Бұл мәселені шешу үшін Қазақстан жаңартылатын энергия көздері мен энергия тиімділігі технологияларын дамытуды қоса алғанда, энергия секторын әртараптандыру бойынша қадамдар жасауда. «Қазақстан-2050» және «Нұрлы Жол» сияқты мемлекеттік бағдарламалар жел, күн және гидроэнергетика саласындағы жобаларды ынталандыру арқылы көмірсутектерге тәуелділікті төмендетуге бағытталған. Ол сондай-ақ шетелдік инвестицияларды тартуды және энергетика секторындағы инновациялар үшін қолайлы жағдайлар жасауды талап етеді. Тағы бір мәселе - электр желісінің сенімділігі мен тиімділігін төмендететін ескірген энергиямен жабдықтау инфрақұрылымы. Электр желілерінің тозуы және инфрақұрылымды жеткіліксіз жаңарту энергияның жоғалуына және жеткізілімдердің үзілуіне әкеледі, әсіресе шалғай және ауылдық жерлерде. Бұған жауап ретінде мемлекет инфрақұрылымды жаңартуға және энергияны басқарудың зияткерлік жүйелерін енгізуге белсенді инвестиция салуда. Энергия тиімділігін жақсарту және «ақылды» желілерді енгізу бойынша жобалар басым болып табылады, бұл шығындарды азайтуға және жеткізілім сенімділігін арттыруға ықпал етеді. Бұдан басқа, орнықты дамуға деген өсіп келе жатқан қажеттілік Қазақстанның алдына «жасыл» экономика қағидаттарын энергетика секторына интеграциялау міндетін қояды. Жаһандық климаттың өзгеруі және көміртегі шығарындыларын азайтуға қойылатын халықаралық талаптар жағдайында ел жаңартылатын энергия көздерінің әлеуетін нығайтуы және төмен көміртекті экономикаға көшуге ықпал ететін нормативтік актілерді әзірлеуі қажет.

Қорытынды

Қазақстанның энергетика саласы жаһандық үрдістерді ескере отырып, әртараптандыру жолында. Соңғы жылдары жаңартылатын энергия көздерінің (ЖЭК) үлесі тұрақты өсуде және таза энергияға қадамдар жасалуда. Дегенмен, көмір негізгі энергия көзі болып қала бергенімен, оның үлесі бірте-бірте азайып келеді. Сонымен қатар, табиғи газ және су энергетикасы энергетикалық жүйенің сенімділігін қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Алдағы жылдары энергия тиімділігі мен тұрақтылығын арттыру үшін жаңартулар мен инновациялар күтілуде. Қазақстандағы энергетикалық қауіпсіздікті тиімді мемлекеттік басқару барлық тартылған тараптардың - мемлекеттің, бизнестің және қоғамның үйлестірілген күш-жігерін талап етеді. Бұл процестің негізгі элементтері тұрақты энергетикалық инфрақұрылымды дамыту үшін қолайлы ортаны қалыптастыруға ықпал ететін диалог пен ынтымақтастық болып табылады. Нәтижесінде, Қазақстанның энергетикалық қауіпсіздігінің болашағы елдің тез өзгеретін жағдайларға қаншалықты бейімделуіне, жаңа технологияларды енгізуіне және өз ресурстарын ұтымды басқаруына байланысты болады. Энергетикалық саясат саласында уақтылы және негізделген шешімдер қабылдау энергетикалық автономияның ғана емес, сонымен бірге елдің ұзақ мерзімді экономикалық әл-ауқатының кепілі болады.