ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЦИФРЛЫҚ ЭКОНОМИКАСЫНДАҒЫ ЖОБАЛАРДЫ БАСҚАРУ: ТРАНСФОРМАЦИЯ ҮРДІСТЕРІ, БАСҚАРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ ЖӘНЕ ДАМУ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ

PROJECT MANAGEMENT IN THE DIGITAL ECONOMY OF KAZAKHSTAN: TRANSFORMATION TRENDS, MANAGEMENT PROBLEMS AND DEVELOPMENT PROSPECTS

Shakirova Zhansaya Yerikqyzy

1st year doctoral student, L. N. Gumilyov Eurasian National University, Kazakhstan, Astana

Turmakhanbetova Shaken Sholpankulovna

Scientific supervisor, Candidate of Economic Sciences, acting professor, L. N. Gumilyov Eurasian National University, Kazakhstan, Astana

УПРАВЛЕНИЕ ПРОЕКТАМИ В ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКЕ КАЗАХСТАНА: ТЕНДЕНЦИИ ТРАНСФОРМАЦИИ, ПРОБЛЕМЫ УПРАВЛЕНИЯ И ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ

Шакирова Жансая Ериковна

докторант 1 курса, Евразийский национальный университет им. Л. Н. Гумилева, Казахстан, г. Астана

Турмаханбетова Шакен Шолпанкуловна

научный руководитель, канд. экон. наук, и.о. проф., Евразийский национальный университет им. Л. Н. Гумилева, Казахстан, г. Астана

Аңдатпа. Цифрлық трансформация жобаларды басқаруды қайта қалыптастырып, оны деректер мен экожүйелерге негізделген бейімделгіш модельдерге бағыттап отыр. Экономикасы дамып келе жатқан елдерде бұл өзгерістер модернизация мен инновациямен тығыз байланысты. Қазақстанды мысалға ала отырып, бұл шолу цифрлық экономикадағы жобаларды басқарудың негізгі тенденцияларын, басқарудағы қиындықтарын және даму перспективаларын қарастырады. Зерттеу табысты цифрлық трансформация тек технологияларды енгізуге ғана емес, сонымен қатар жобаларды басқарудың және цифрлық мүмкіндіктердің жетілгендігіне де байланысты екенін көрсетеді.

Abstract. Digital transformation is reformulating project management and moving it towards adaptive models based on data and ecosystems. In emerging economies, these changes are closely linked to modernization and innovation. Using the example of Kazakhstan, this review examines the main trends in project management in the digital economy, management difficulties and development prospects. The study shows that successful digital transformation depends not only on the introduction of technology, but also on the perfection of project management and digital capabilities.

Аннотация. Цифровая трансформация переформулирует управление проектами и переводит его на адаптивные модели, основанные на данных и экосистемах. В странах с формирующейся экономикой эти изменения тесно связаны с модернизацией и инновациями. На примере Казахстана в этом обзоре рассматриваются основные тенденции в управлении проектами в цифровой экономике, трудности управления и перспективы развития. Исследование показывает, что успешная цифровая трансформация зависит не только от внедрения технологий, но и от совершенства управления проектами и цифровых возможностей.

Цифрлық экономика ХХІ ғасырдың анықтаушы құрылымдық өзгерістерінің біріне айналды. Бұрынғы технологиялық модернизация кезеңдерінен айырмашылығы, сандық трансформация тек бар процестерді автоматтандырып қана қоймай, сонымен бірге экономикалық жүйелерді, басқару құрылымдарын және ұйымдық басқару логикасын қайта қалыптастырады [1, 7].

Жасанды интеллект, үлкен деректерді талдау, блокчейн, сандық платформалар ұйымдардың құндылық құру, белгісіздікті басқару және күрделі әрекеттерді үйлестіру тәсілдерін түбегейлі өзгертті [2, 14]. Осы өзгерістер жобаларды басқаруға елеулі әсер етті.

Дәстүрлі жобаларды басқару салыстырмалы түрде тұрақты өндірістік ортада дамып, негізінен жоспарлау, бақылау және оңтайландыруға қатысты детерминистік болжамдарға негізделді [3, 4]. Классикалық модельдер «темір үшбұрыш» деп аталатын басқаруға бағытталды:

• көлем;
• мерзім;
• шығын.

Алайда, цифрлық трансформация жобалары жиі мына сипатталатын жағдайларда жүзеге асырылуда:

• белгісіздік;
• технологиялық ақаулар;
• жылдам итерация;
• өзара байланысты стейкхолдерлер;
• өзгеретін талаптар.

Бұл шарттар дәстүрлі жоба логикасына қарсы келеді және «Жобаларды басқару 4.0» деп аталатын жаңа парадигманың пайда болуына ықпал етті [4, 15].

Қазақстан үшін бұл мәселе ерекше маңызды. «Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы іске қосылған сәттен бастап еліміздің облыстарында ауқымды реформалар жүргізілді:

1. электрондық үкімет;
2. цифрлық мемлекеттік қызметтер;
3. «Индустрия 4.0 ақылды қалаларын» дамытудың финтех-экожүйелері;
4. жасанды интеллектпен байланысты инфрақұрылымдар.

Қазіргі уақытта Қазақстан Орталық Азиядағы цифрлық технологиялар саласындағы жетекші реформатор елдердің қатарына кіреді және халықаралық цифрлық бәсекеге қабілеттілік көрсеткіштерін айтарлықтай жақсартты [5, 8, 9]. Дегенмен, технологиялық прогреске қарамастан, ауқымды цифрлық трансформацияны жеңе алатын жобаларды басқару жүйелерінің жетілуіне қатысты маңызды мәселелер әлі де бар.

Бұл мақаланың негізгі зерттеу сұрағын тудырады:

Қазақстанның цифрлық экономикасында жобаларды басқару қалай дамиды және бұл трансформацияны қандай институционалдық және ұйымдастырушылық факторлар қалыптастырады?

Бұл шолуда осы мәселе жобаларды басқару теориясын, цифрлық экономика саласындағы зерттеулерді және Қазақстан бойынша нақты деректерді біріктіретін пәнаралық талдау көмегімен қарастырылады.

Қазақстандағы цифрлық экономиканың дамуы

Соңғы онжылдықта Қазақстанда цифрлық трансформация дамуы айтарлықтай жылдамдады.

1-кесте.

Қазақстанның цифрлық экономикасының негізгі көрсеткіштері

Сурет 1. Қазақстанның цифрлық экономикасының өсуі

Қазақстанның цифрлық трансформациясы стратегиялық жобалардың өзара байланысты портфельдерінің көмегімен көбірек басқарылуда. Мысал ретінде мыналарды келтіруге болады:

• eGov Kazakhstan;
• Smart Bridge;
• Smart Data Ukimet;
• Мемлекеттік сатып алудың цифрлық жүйелері;
• Мемлекеттік технологиялық қызметтер платформалары.

Қазақстандағы жобаларды басқару практикасын трансформациялау

Цифрлық трансформация Қазақстандағы жобалық ортаға жаңа құралдар әкеліп қана қойған жоқ; ол жобаларды басқарудың логикасын, құрылымын және тәжірибесін өзгертті. Өзгерістер әдіснамалық, ұйымдастырушылық, технологиялық және басқару деңгейінде болды, бұл цифрлық экономикаға қатысты кеңірек өзгерістерді көрсетеді.

Тарихи тұрғыдан алғанда, Қазақстандағы жобаларды басқаруға әкімшілік бақылауға, дәйекті жоспарлауға және қатаң есеп беру процедураларына негізделген дәстүрлі тәсілдер әсер еткенімен, цифрлық трансформация бастамаларының күрделене түсуі неғұрлым бейімделгіш, интеграцияланған және деректерге негізделген басқару модельдеріне сұранысты тудырды [10, 15, 16]. Бұл қайта құрулар цифрландыру, финтех-технологияларды дамыту, инфрақұрылымды жаңғырту, "ақылды қалаларды" құру бастамалары және өнеркәсіпті цифрлық трансформациялау бағдарламалары бойынша мемлекеттік жобаларда ерекше байқалады.

Сурет 2. Жоба әдістемесін таралуы бойынша бөлу

Цифрландыру барлық секторларда жобаларды іске асыру үлгілерін өзгертеді. Гибридті тәсілдер басым, өйткені ұйымдар дәстүрлі басқару құрылымдарын икемді енгізу тәжірибесімен жиі біріктіреді.

Цифрлық трансформациядағы елеулі дамуға қарамастан, Қазақстандағы жобаларды басқару басқарумен байланысты бірқатар проблемаларға тап болады. Технологиялық даму көбінесе институционалдық және басқарушылық бейімделуден озып кететін цифрландыру мен басқару арасындағы алшақтық басты мәселе болып табылады.

2-кесте.

Сурет 3. Қазақстандағы цифрлық жобалардың басқару тәуекелдерінің бейіні

Цифрлық жобаларды басқарудың тұжырымдамалық негізі

Жүргізілген зерттеуге сүйене отырып, Қазақстанның цифрлық экономикасындағы цифрлық жобаларды басқару үшін интеграцияланған тұжырымдамалық негіз ұсынылады. Тұжырымдама жобаның тиімділігі тек технологияны енгізуге ғана емес, сонымен қатар цифрлық инфрақұрылым, цифрлық жетілу және Жобаны басқару арасындағы өзара әрекеттесуге де байланысты деп болжайды. Бұл модельде басқару тиімділігі үш негізгі фактормен жақсарады:

• ептілік;
• деректерді талдау;
• экожүйелерді үйлестіру.

Бірлесіп, бұл факторлар тиімділікті, инновацияны және тұрақтылықты арттыру арқылы жобаның тиімділігін арттыруға ықпал етеді, бұл сәтті цифрлық трансформация өзара байланысты технологиялық мүмкіндіктер мен басқару мүмкіндіктеріне байланысты екенін көрсетеді.

Сурет 4. Тұжырымдамалық модель

Талқылау

Шолуда үш негізгі қорытынды ерекшеленед:

Біріншіден, цифрландыру жобаны басқаруды бақылауға бағытталған пәннен икемді басқару жүйесіне түрлендіреді, мұнда икемділік, деректерге негізделген шешім қабылдау және экожүйелерді үйлестіру жобаның сәттілігінің негізгі факторларына айналады.

Екіншіден, Қазақстан цифрлық дамуда, әсіресе цифрлық үкімет, инфрақұрылым және инновациялық экожүйелер саласында айтарлықтай прогреске қол жеткізуде. Алайда, басқарудың жетілуі көбінесе технологиялық мүмкіндіктерге қарағанда баяу дамиды, бұл жобаларды жүзеге асыруға әсер ететін цифрландыру мен басқару арасындағы алшақтықты тудырады.

Үшіншіден, жобаның тиімділігі тек технологияны енгізуге ғана емес, сонымен қатар институционалдық бейімделу, цифрлық құзыреттілік және жетілген жобаларды басқару құрылымдары арқылы күрделілікті басқару қабілетіне де байланысты. Бұл динамикалық мүмкіндіктер теориясының кең перспективаларын қолдайды [13].

Болашақ даму тенденциялары

Қазақстанның цифрлық экономикасындағы жобаларды басқару цифрлық басқарудың озық әдістерін неғұрлым терең интеграциялау есебінен дамитын шығар, оның ішінде:

• Жасанды интеллект арқылы жобаларды басқару;
• деректерге негізделген жобаларды басқару кеңселері (PMO);
• күрделі жобаларға арналған сандық егіздер;
• жобаларды интеллектуалды талдау;
• ақылды келісімшарттарды басқару.

Бұл тенденциялар Жобаларды басқару 4.0 жүйесінің одан әрі дамуын және интеллектуалды және адаптивті жобалық жүйелерге назар аударудың артуын көрсетеді.

Қорытынды

Цифрлық экономика жобаларды басқаруды түбегейлі өзгертеді, оны дәстүрлі енгізу құралынан өзгерістер мен инновацияларды басқарудың стратегиялық механизміне айналдырады. Цифрлық технологиялар ұйымдық процестер мен басқару модельдерін қайта анықтаған сайын, жобаны басқару кешенді түрлендірулерді үйлестірудің маңызды құралына айналуда.

Қазақстан цифрлық басқару, инфрақұрылымды дамыту және цифрлық экономиканы кеңейту саласында елеулі ілгерілеуді көрсетіп, өзін дамып келе жатқан экономикасы бар елдердегі цифрлық трансформацияның маңызды үлгісі ретінде көрсетеді. Сонымен қатар, шолу технологиялық прогрестің өзі жобаның тиімді нәтижелеріне кепілдік бермейтінін көрсетеді.

Цифрлық трансформацияның ұзақ мерзімді табысы жобаны басқарудың жетілуін арттыруға, цифрлық құзыреттілікті дамытуға, институционалдық бейімделуді арттыруға және экожүйені үйлестіруді жақсартуға байланысты. Осыған байланысты цифрлық жобалардың тиімділігі технологияларды енгізу арқылы ғана емес, сонымен қатар трансформацияның күрделілігін реттеу және стратегиялық басқару қабілетімен де анықталады.

Тұтастай алғанда, алынған нәтижелер цифрлық экономика жағдайында жобаларды басқару тек іске асыру пәні ретінде ғана емес, сонымен қатар тұрақты инновациялар мен ұлттық дамуды қолдайтын стратегиялық институт ретінде де барған сайын жұмыс істейтінін көрсетеді.