БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ КОММУНИКАТИВТІК ДАҒДЫЛАРЫН ДАМЫТУДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ЖОЛДАРЫ

Аңдатпа. Мақалада бастауыш мектеп жағдайында оқушылардың коммуникативтік дағдыларын дамыту мәселесі жаңартылған білім мазмұны, тұлғалық-бағдарлы оқыту және ынтымақтастық педагогикасы тұрғысынан қарастырылады. Авторлар ауызша пікір білдіру, серіктесін тыңдау, сұрақ қоя білу, дәлел келтіру, келісімге келу және бірлескен іс-әрекетке қатысу сияқты құрамдас дағдылардың бастауыш буында қалыптасуы кейінгі оқу жетістігінің негізін құрайтынын көрсетеді. Зерттеу барысында бақылау, педагогикалық салыстыру, сабақ үдерісін талдау және шағын эксперимент элементтері пайдаланылды. Сабақтарда диалогтік тапсырмалар, жұптық әңгіме, рөлдік жағдаят, шағын жоба, рефлексиялық шеңбер сияқты жұмыс түрлері қолданылып, олардың тілдік белсенділікке ықпалы зерделенді. Нәтижесінде жүйелі ұйымдастырылған интерактивті орта оқушылардың өз ойын тұтас жеткізуіне, сыныптастарымен қарым-қатынас мәдениетін сақтауына және оқу тапсырмаларын бірлесе орындауына оң әсер ететіні анықталды. Мақалада мұғалімнің фасилитаторлық ұстанымы, сенімді психологиялық ахуал жасау және кері байланысты мазмұнды ұйымдастыру коммуникативтік дамудың негізгі шарттары ретінде тұжырымдалады.

Түйін сөздер: бастауыш мектеп, коммуникативтік дағды, диалогтік оқыту, бірлескен әрекет, рөлдік тапсырма, тілдік белсенділік, кері байланыс.

КІРІСПЕ

Қазіргі бастауыш білім беру жүйесінде оқушының тек пәндік білімді меңгеруі жеткілікті нәтиже ретінде қарастырылмайды. Мектеп тәжірибесі баланың тыңдай білуі, өз көзқарасын түсінікті жеткізуі, ортақ міндетті талқылауы және бірлескен шешім қабылдауы оқу табысына тікелей әсер ететінін көрсетіп отыр. Осы себепті коммуникативтік дағдыларды дамыту бүгінгі бастауыш мектептің мазмұндық өзегіне айналды. Мемлекеттік құжаттарда тілдік қарым-қатынас мәдениеті, ынтымақтастық және функционалдық сауаттылық бастауыш буыннан бастап қалыптастырылатын негізгі нәтижелердің қатарында беріледі [1].

Бастауыш жас - баланың тілдік тәжірибесі қарқынды кеңейетін, әлеуметтік рөлдерді танып-білетін және сынып ұжымына бейімделетін ерекше кезең. Бұл шақта бала ересектің сөзін қайталаумен ғана шектелмей, өз ойын құрастырып айтуға, пікірін қорғауға, серіктесінің сөзін түсінуге үйренеді. Психологиялық зерттеулерде осы жастағы қарым-қатынас тәжірибесі кейінгі танымдық белсенділік пен өзін-өзі бағалауға ықпал ететіні айтылады [2]. Сондықтан коммуникативтік дағдыны тек тіл пәнінің шеңберінде емес, бүкіл оқу-тәрбие үдерісінде дамытудың маңызы зор.

Педагогикалық әдебиетте коммуникативтік дағды ұғымы бірнеше қырынан түсіндіріледі. Бір жағынан, ол тілдік құралдарды орынды пайдалану шеберлігін білдірсе, екінші жағынан, ол серіктеспен байланыс орнату, ортақ ереже сақтау, өз пікірін реттеу және кері байланысты қабылдау қабілетімен сипатталады [3]. Демек, бастауыш сынып оқушысының коммуникативтік дамуы сөйлеу техникасынан кең ұғым; ол - әлеуметтік қатысым мәдениетін игеру үдерісі.

Сыныптағы қарым-қатынас сапасы көбіне оқыту әдістеріне байланысты. Дәстүрлі түсіндіру мен дайын жауапқа сүйенген сабақ үлгісінде оқушының сөйлеу белсенділігі шектеулі болып қалады. Ал диалогтік оқыту, топтық тапсырма, жағдаяттық ойын және шағын зерттеу жұмыстары баланы мазмұнды әңгімеге тартып, оның ойын ұйымдастыруына мүмкіндік береді. Халықаралық және отандық зерттеулерде бірлескен талқылау мен кері байланыстың оқу жетістігіне ықпалы жоғары екені көрсетілген [4; 5].

Осыған орай мақаланың мақсаты - бастауыш сынып оқушыларының коммуникативтік дағдыларын дамытуға мүмкіндік беретін педагогикалық жолдарды жүйелеп көрсету және оларды сабақ үдерісінде қолданудың нәтижелілігін сипаттау. Зерттеу нысаны - бастауыш сыныптағы оқу-тәрбие үдерісі. Зерттеу пәні - коммуникативтік дағдыларды дамытудың әдістемелік тетіктері.

Зерттеу жұмысы жалпы білім беретін мектептің 3-сынып оқушылары қатысқан оқу үдерісін бақылау және тәжірибелік сынақ элементтері арқылы жүргізілді. Барлығы 48 оқушы қамтылып, олардың сөйлеуге қатысу белсенділігі, тыңдау мәдениеті, топтағы өзара әрекеті және рефлексия жасау қабілеті бірнеше апта бойы салыстырмалы түрде талданды. Зерттеудің мазмұндық негізін бастауыш білім стандарты, диалогтік оқыту теориясы және әлеуметтік өзара әрекетке негізделген педагогикалық тұжырымдамалар құрады [1; 6].

Әдістемелік тұрғыдан бақылау, сабақ жазбаларын талдау, мұғалімнің күнделікті рефлексиясы, оқушылардың ауызша жауаптарын сапалық бағалау және тапсырмалар нәтижесін салыстыру тәсілдері қолданылды. Жұмыс үш кезеңмен ұйымдастырылды: бастапқы байқау, қалыптастыру кезеңі және қорытынды талдау. Алғашқы кезеңде оқушылардың қарым-қатынас стилі мен сөйлеу бастамашылдығы анықталды; екінші кезеңде арнайы тапсырмалар жүйесі енгізілді; соңғы кезеңде өзгеріс динамикасы сарапталды.

Қалыптастыру жұмысы барысында бес негізгі әдіс іріктелді. Біріншісі - жұптық әңгіме, ол қысқа уақытта барлық оқушыны сөйлеуге тартуға мүмкіндік берді. Екіншісі - рөлдік жағдаяттар, мұнда балалар нақты өмірге жақын ахуалды сөйлесу арқылы шешуге тырысты. Үшіншісі - шағын топтық жоба; бұл тәсіл ортақ жоспар құруға, міндет бөлісуге және келісімге келуге үйретті. Төртіншісі - пікір дәлелдеуге бағытталған сұрақтар жүйесі. Бесіншісі - сабақ соңындағы рефлексиялық шеңбер, онда оқушылар өз жұмысына және серіктесінің әрекетіне баға берді.

Бағалау өлшемдері ретінде төрт деңгейлі сипаттама жасалды: ойын толық жеткізуі, сұрақ қоя алуы, тыңдау тәртібін сақтауы және топтық жұмысқа үлес қосуы. Әр көрсеткіш бойынша оқушылардың жауаптары жоғары, жеткілікті, орташа және төмен деңгейлерге бөлінді. Мұндай саралау сапалық өзгерістерді нақты байқауға мүмкіндік берді.

Кесте 1.

Коммуникативтік дағдыларды дамытуға қолданылған жұмыс түрлері

Бақылаудың бастапқы кезеңі оқушылардың басым бөлігінде сөйлеуге ниет болғанымен, оны жүйелі түрде жүзеге асыруда қиындық бар екенін көрсетті. Көптеген балалар жауапты қысқа қайырып, өз ойын кеңейтуге немесе мысалмен дәлелдеуге қиналды. Кейбіреуі сыныптастарының сөзін бөліп, ал енді бір бөлігі керісінше, топтық талқылауға мүлде араласпауға бейім болды. Бұл жағдай бастауыш буында коммуникативтік жаттығулардың жүйелі ұйымдастырылуы әлі де өзекті екенін аңғартты.

Қалыптастыру кезеңінде сабақ құрылымы өзгертілген соң, оқушылардың тілдік белсенділігінде біртіндеп оң серпін байқалды. Жұптық әңгіме форматы әсіресе бұрын үндемей отыратын балаларды сөйлетуге тиімді болды, себебі олар үлкен аудиториядан гөрі бір серіктеспен пікір алмасқанда өздерін еркінірек сезінді. Рөлдік жағдаяттарда оқушылар күнделікті өмірдегі қарым-қатынас үлгілерін қолдана отырып, сұрақ қою, нақтылау, өтініш білдіру, келіспеу және келісімге келу әрекеттерін тәжірибе жүзінде орындады.

Топтық жобалар балалардың тек сөйлеуін ғана емес, өзара тәуелді әрекетін де күшейтті. Ортақ постер жасау, шағын таныстырылым әзірлеу немесе оқиға желісін құрастыру сияқты тапсырмаларда оқушылар бірін-бірі тыңдауға, кезекпен сөйлеуге және ортақ нәтиже үшін жауапкершілік алуға үйренді. Әсіресе көшбасшылыққа бейім оқушылар басқаларды ұйымдастыруға ұмтылса, тұйықтау балалар нақты шағын рөл алған кезде өз үлесін сенімді көрсете бастады.

Сабақ соңындағы рефлексиялық шеңбер де маңызды нәтижелер берді. Балалар «маған не қиын болды?», «қай жерде серіктесім көмектесті?», «келесі жолы нені жақсартамын?» деген сұрақтарға жауап бере отырып, өз қатысымына сырт көзбен қарауды үйренді. Бұл тәсіл оқушының өзіндік бағалау мәдениетін қалыптастырып, қарым-қатынас ережелерін саналы түрде ұстануына әсер етті.

Сапалық талдау нәтижесінде төрт негізгі өзгеріс анықталды. Біріншіден, оқушылардың жауап көлемі мен мазмұндық тұтастығы артты. Екіншіден, сұрақ қою және нақтылау әрекеттері көбейді. Үшіншіден, тыңдау тәртібі мен бір-бірін сыйлау деңгейі жақсарды. Төртіншіден, топтық тапсырмада бірлескен шешімге келу дағдысы нығайды. Бұл өзгерістер мұғалімнің сөйлеу кеңістігін қысқартып, оқушының белсенді әрекетіне жағдай жасаған кезде анағұрлым айқын көрінді.

Жинақталған материалдарды салыстыру барысында коммуникативтік дағдыны дамытуда үш шарт айқындалды. Бірінші шарт - қауіпсіз эмоционалдық орта: қателесуге қорықпайтын оқушы ғана еркін сөйлейді. Екінші шарт - әдістердің жүйелілігі: бір реттік қызықты тапсырма тұрақты нәтиже бермейді, сондықтан мұндай жұмыс сабақтан сабаққа жалғасуы керек. Үшінші шарт - мұғалімнің фасилитаторлық ұстанымы: ол дайын жауап беруші емес, оқушының ойын ашатын бағыттаушы болғанда диалог жанданады.

Зерттеу нәтижелері теориялық тұжырымдармен үйлеседі. Выготскийдің әлеуметтік өзара әрекет арқылы даму идеясы [6], Мерсердің зерттеушілік әңгіме туралы пікірі [7] және Хэттидің кері байланысқа қатысты қорытындылары [8] бастауыш сыныптағы коммуникативтік тәжірибені жоспарлы ұйымдастырудың маңызын растайды. Демек, бастауыш мектепте тілдік белсенділікті арттыру - жеке әдіс емес, тұтас педагогикалық стратегия.

Кесте 2.

Бақылау нәтижелеріндегі негізгі сапалық өзгерістер

Жүргізілген талдау бастауыш сынып оқушыларының коммуникативтік дағдыларын дамыту арнайы ұйымдастырылған педагогикалық жұмысты талап ететінін көрсетті. Коммуникативтік құзыреттілік табиғи түрде өздігінен қалыптаспайды; ол оқу мазмұны, мұғалім ұстанымы және сыныптағы өзара әрекет мәдениеті арқылы біртіндеп дамиды. Зерттеу барысында диалогтік тапсырмалар, жұптық әңгіме, рөлдік жағдаяттар, шағын жобалар және рефлексиялық талдау сияқты әдістердің кешенді түрде қолданылуы бастауыш сынып оқушыларының сөйлеу белсенділігін күшейтіп, бірлескен әрекетке дайындық деңгейін арттырғаны анықталды. Балалардың өз пікірін толық жеткізуі, сұрақ қоюы, тыңдауы және топ ішінде әрекет етуі тәжірибе соңында анағұрлым саналы сипат ала бастады.

Осыған сәйкес, бастауыш мектеп тәжірибесінде коммуникативтік дағдыны дамыту мына бағыттарда жүйелі жүргізілуі қажет: әр сабақта сөйлеу мүмкіндігін кеңейту, тапсырмаларды өзара әрекетке негіздеу, қауіпсіз психологиялық ахуал қалыптастыру және мазмұнды кері байланыс ұсыну. Мұндай тәсілдер оқушының тек тілін дамытып қана қоймай, оның әлеуметтік бейімделуін, өзіндік сенімін және оқу мотивациясын да нығайтады.

Сондықтан бастауыш буында коммуникативтік дамуға бағытталған әдістемелік жұмысты білім сапасын арттырудың маңызды тетігі ретінде қарастыруға болады. Алдағы зерттеулерде осы мәселені цифрлық білім беру ортасы, инклюзивті сынып жағдайы және пәндік ерекшелік аясында тереңдету өзекті болып табылады.