Статья:

МЕКТЕП ЖАСЫНДАҒЫ АУТИЗМ СПЕКТРІ БҰЗЫЛЫСЫ БАР БАЛАЛАРДА ӘЛЕУМЕТТІК ӨЗАРА ӘРЕКЕТТЕСУДІ ДАМЫТУДАҒЫ СЕНСОРЛЫҚ ИНТЕГРАЦИЯНЫҢ РӨЛІ

Конференция: CXIV Международная научно-практическая конференция «Научный форум: педагогика и психология»

Секция: Коррекционная педагогика

Выходные данные
Ұзақ А.Н. МЕКТЕП ЖАСЫНДАҒЫ АУТИЗМ СПЕКТРІ БҰЗЫЛЫСЫ БАР БАЛАЛАРДА ӘЛЕУМЕТТІК ӨЗАРА ӘРЕКЕТТЕСУДІ ДАМЫТУДАҒЫ СЕНСОРЛЫҚ ИНТЕГРАЦИЯНЫҢ РӨЛІ // Научный форум: Педагогика и психология: сб. ст. по материалам CXIV междунар. науч.-практ. конф. — № 11(114). — М., Изд. «МЦНО», 2026. — С. 107-115.
Конференция завершена
Мне нравится
на печатьскачать .pdfподелиться

МЕКТЕП ЖАСЫНДАҒЫ АУТИЗМ СПЕКТРІ БҰЗЫЛЫСЫ БАР БАЛАЛАРДА ӘЛЕУМЕТТІК ӨЗАРА ӘРЕКЕТТЕСУДІ ДАМЫТУДАҒЫ СЕНСОРЛЫҚ ИНТЕГРАЦИЯНЫҢ РӨЛІ

Ұзақ Ақниет Нұрбахтқызы
магистрант, Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті, Алматы, Қазақстан Республикасы
Кабдырова Айнур Аскарбековна
научный руководитель, Ғылыми жетекшісі, PhD., Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті, Алматы, Қазақстан Республикасы
Сикинбаев Бауыржан Бердиевич
научный руководитель, Ғылыми жетекшісі, П.ғ.м., аға оқытушы, Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті, Алматы, Қазақстан Республикасы

THE ROLE OF SENSORY INTEGRATION IN THE DEVELOPMENT OF SOCIAL INTERACTION IN SCHOOL-AGED CHILDREN WITH AUTISM SPECTRUM DISORDER

Аңдатпа. Мақалада мектеп жасындағы аутизм спектрі бұзылысы (АСБ) бар балалардың әлеуметтік өзара әрекеттесуін дамытудағы сенсорлық интеграцияның ықпалы ғылыми әдебиеттер негізінде талданады. АСБ кезінде есту, көру, сипап сезу, иіс, дәм, вестибулярлық және проприоцептивтік ақпаратты қабылдау мен өңдеудің өзгешеліктері баланың сыныптағы, үзілістегі және құрдастарымен бірлескен әрекеттегі қатысуына әсер етуі мүмкін. Сенсорлық жүктеменің шамадан тыс болуы қарым-қатынастан уақытша бас тартуға, зейіннің бөлінуіне немесе өзін-өзі реттеу қиындығына әкелсе, сенсорлық ізденіс сабақ пен ойынға қатысуды өзгеше ұйымдастыруды қажет етеді. Мақаланың мақсаты – сенсорлық ерекшеліктер мен әлеуметтік қатысу арасындағы байланысты түсіндіру және мектеп жағдайында қолдануға болатын дәлелге бағдарланған қолдау қағидаларын жүйелеу. Әдебиеттерді талдау сенсорлық интеграцияны әлеуметтік дағдыларды тікелей қалыптастыратын әмбебап әдіс ретінде емес, баланың функционалдық мақсаттарына жетуін, өзін-өзі реттеуін және оқу мен әлеуметтік ортаға қатысуын қолдайтын жеке жоспарланған тәсіл ретінде қарастыру керектігін көрсетеді. Қолдаудың нәтижесі нақты өлшенетін мақсаттармен, бастапқы бағалаумен және жүйелі мониторингпен тексерілуі тиіс.

This article examines the role of sensory integration in supporting social interaction among school-aged children with autism spectrum disorder (ASD), drawing on research literature. Differences in processing auditory, visual, tactile, olfactory, gustatory, vestibular and proprioceptive information may influence participation in lessons, breaks and shared activities with peers. Sensory overload can be associated with withdrawal from interaction, reduced attention or difficulties with self-regulation, while sensory seeking may require thoughtful planning of classroom and play activities. The aim is to explain the possible relationship between sensory features and social participation and to synthesise evidence-informed principles for school-based support. The literature indicates that sensory integration should not be treated as a universal method that directly produces social skills. Rather, it may be considered an individually planned approach intended to support functional goals, self-regulation and participation in educational and social contexts. Outcomes should be evaluated through observable goals, baseline information and ongoing monitoring.

В статье на основе научной литературы рассматривается роль сенсорной интеграции в развитии социального взаимодействия у детей школьного возраста с расстройством аутистического спектра (РАС). Особенности восприятия и обработки слуховой, зрительной, тактильной, обонятельной, вкусовой, вестибулярной и проприоцептивной информации могут влиять на участие ребёнка в уроках, переменах и совместной деятельности со сверстниками. Избыточная сенсорная нагрузка иногда сопровождается уходом от общения, снижением внимания или трудностями саморегуляции. Цель статьи — раскрыть возможную связь сенсорных особенностей с социальным участием и систематизировать принципы поддержки, применимые в школе. Анализ источников показывает, что сенсорную интеграцию не следует считать универсальным методом прямого формирования социальных навыков. Её целесообразно рассматривать как индивидуально спланированный подход, помогающий ребёнку достигать функциональных целей, регулировать своё состояние и участвовать в учебной и социальной среде. Эффективность поддержки необходимо оценивать по заранее определённым наблюдаемым показателям, исходному уровню и регулярному мониторингу.

Қазіргі инклюзивті білім беру жүйесінде аутизм спектрі бұзылысы бар балалардың мектеп өміріне толыққанды қатысуы тек оқу материалын меңгерумен шектелмейді. Баланың өз ойын жеткізуі, көмек сұрауы, ортақ ережені түсінуі, құрдастарымен келісуі, топтық тапсырмаға қосылуы және әлеуметтік жағдайдан кейін өзін қалпына келтіруі де маңызды. Әлеуметтік өзара әрекеттесудегі қиындықтарды тек тілдік немесе мінез-құлықтық дағдының жеткіліксіздігімен түсіндіру жеткіліксіз. Кейбір балалар үшін мектептің қатты дыбысы, жарықтың өзгеруі, адамдардың жақын тұруы, күтпеген жанасу немесе қозғалысқа деген қажеттілік әлеуметтік жағдайды шаршататын әрі болжауы қиын ортаға айналдыруы мүмкін.

АСБ диагностикалық сипаттамасында әлеуметтік коммуникация мен өзара әрекеттесудегі тұрақты ерекшеліктермен қатар шектеулі немесе қайталанатын мінез-құлық үлгілері және сенсорлық тітіркендіргіштерге жоғары не төмен реактивтілік болуы мүмкін екені көрсетіледі [3]. Дегенмен сенсорлық ерекшеліктер әр балада бірдей көрінбейді: бір оқушы қатты шудан қиналса, екіншісі қозғалысты жиі іздеуі, ал үшіншісі белгілі бір жанасуға сезімтал болуы мүмкін. Сондықтан «АСБ бар балаларға бірдей сенсорлық әдіс қажет» деген жалпылама ұстаным негізсіз.

Мақаланың мақсаты – мектеп жасындағы АСБ бар балаларда сенсорлық интеграцияның әлеуметтік өзара әрекеттесуге ықпал ету жолдарын талдап, мектеп мамандарына арналған практикалық қолдау қағидаларын ұсыну. Міндеттері: сенсорлық интеграция ұғымын нақтылау; сенсорлық өңдеудің мектептегі әлеуметтік жағдайларға қатысын сипаттау; зерттеулердің нәтижелерін салыстыру; жеке қолдау жоспарына арналған қағидаларды ұсыну. Мақала ғылыми әдебиеттерге шолу сипатында орындалды; жаңа эмпирикалық деректер жиналған жоқ.

Сенсорлық өңдеу – жүйке жүйесінің қоршаған ортадан және дененің ішкі күйінен келетін ақпаратты қабылдап, мағынасын ажыратып, оған жауапты ұйымдастыру үдерісі. Сенсорлық интеграция ұғымы әртүрлі сезім арналарынан алынған ақпаратты біріктіріп, мақсатқа сай әрекет етуге көмектесетін үдерістерді және оларды қолдауға бағытталған терапиялық тәсілдерді сипаттау үшін қолданылады. Бұл екі мағынаны ажырату маңызды: сенсорлық өңдеу баланың күнделікті тәжірибесін түсіндіретін функционалдық сипаттама болса, сенсорлық интеграция – арнайы дайындықтан өткен маман жүргізетін, белгілі қағидалар мен әдістемелік өлшемдерге сай ұйымдастырылатын кәсіби араласу.

АСБ бар балаларда сенсорлық ерекшеліктер гиперреактивтілік, гипореактивтілік немесе белгілі бір сезімді белсенді іздеу түрінде байқалуы мүмкін. Гиперреактивтілік кезінде әдеттегі дыбыс, жарық немесе жанасу өте қарқынды сезілуі ықтимал. Гипореактивтілік сенсорлық сигналға баяу немесе әлсіз жауап берумен көрінуі мүмкін. Сенсорлық ізденіс балаға қозғалыс, қысым, дыбыс немесе көрнекі әсерді жиі іздетуі ықтимал. Бір бала әртүрлі сезім арналарында әртүрлі үлгі көрсетуі мүмкін.

Schoen және әріптестері жүргізген жүйелі шолу сенсорлық интеграция араласуының дәлелдерін арнайы әдістемелік өлшемдер арқылы бағалап, 4–12 жастағы аутизмі бар балаларға қатысты кейбір зерттеулерде функционалдық мақсаттарға жетуге оң нәтиже байқалғанын хабарлады [8]. 2025 жылғы рандомизацияланған бақыланатын зерттеулерге арналған шолу да жеке функционалдық мақсаттар мен қатысуға қатысты ықтимал пайдаларды көрсетті, бірақ барлық мінез-құлыққа бірдей әсер етеді деген қорытынды жасамады [1]. Демек, сенсорлық қолдау нақты қажеттілікпен және өлшенетін мақсатпен байланыстырылуы тиіс.

Есту жүйесіне қатысты ерекшеліктер мектепте жиі байқалатын қиындықтардың бірі. Қоңырау, бірнеше баланың қатар сөйлеуі, орындықтың сықыры немесе дәліздегі шу кейбір оқушыға маңызды сөйлеу ақпаратын ажыратуды қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдайда бала мұғалімнің нұсқауын өткізіп алуы, топтық әңгімеден алыстауы немесе үзіліс кезінде тыныш жер іздеуі ықтимал. Бұл реакцияны қарым-қатынасқа қызықпау деп түсіндіру дұрыс болмауы мүмкін; кейде балаға шуды азайту, қысқа нұсқау және тынығуға мүмкіндік беру қажет.

Көру жүйесіне қатысты жүктеме сыныптағы визуалды ақпараттың шамадан тыс көптігі, жарықтың өзгеруі немесе тақта мен жұмыс парағына назарды алмастыру кезінде күшеюі мүмкін. Көрнекі кестелер, бір уақытта ұсынылатын материал мөлшерін азайту және жұмыс кеңістігін анық белгілеу әрекет ретін түсінуді жеңілдетуі ықтимал. Тактильдік сезімталдық қатарда тұрудан, спорттық ойын кезіндегі кездейсоқ жанасудан немесе белгілі материалдарды ұстаудан жайсыздық тудыруы мүмкін. Педагог баланың дене шекарасын құрметтеп, физикалық жанасуды алдын ала ескерткені жөн.

Вестибулярлық және проприоцептивтік жүйелер қозғалыс, тепе-теңдік және дененің кеңістіктегі қалпын сезінумен байланысты. Қозғалыс қажеттілігі жоғары оқушыға сабақ арасында қысқа, жоспарланған қозғалыс үзілістері көмектесуі мүмкін. Иіс пен дәмге сезімталдық асханадағы ортадан қиналуға әкелуі ықтимал. Интероцепция – ашығу, шөлдеу, шаршау немесе ішкі жайсыздық сияқты дене сигналдарын сезіну. Бұл сигналдарды тану қиын болса, бала шаршағанын түсіндірмей, әлеуметтік байланыстан алыстауы мүмкін. Сондықтан әлеуметтік жағдайды талдағанда барлық сенсорлық арналарды және баланың денелік күйін ескеру қажет.

Әлеуметтік өзара әрекеттесу ортақ назарды сақтау, кезек күту, серіктестің хабарламасын түсіну, жауап беру, әрекетті келісу және қарым-қатынасты жалғастыру сияқты үдерістерден тұрады. Сенсорлық жүктеме осы үдерістерге жанама әсер етуі мүмкін. Мысалы, қатты шу кезінде сөйлеуді түсіну қиындаса, бала серіктесінің сөзін өткізіп алуы ықтимал; назарын дыбыстан қорғауға жұмсағандықтан, ойын ережесін бақылау қиындауы мүмкін.

Сенсорлық қиындық пен әлеуметтік әрекеттің арасындағы байланысты себеп-салдар ретінде бірден қабылдауға болмайды. Әлеуметтік коммуникациядағы ерекшеліктер АСБ-ның негізгі сипаттамаларының бірі, ал сенсорлық өңдеу ерекшеліктері осы тәжірибеге ықпал ететін факторлардың бірі ғана. Баланың әлеуметтік қатысуына тілдік түсінуі, коммуникацияға қолжетімді құралдары, алаңдаушылық деңгейі, шаршауы, құрдастарының реакциясы, тапсырманың күрделілігі және ересектердің қолдауы да әсер етеді.

Raj және әріптестерінің 2024 жылғы жүйелі шолуы сенсорлық өңдеу мен әлеуметтік қатысуға арналған зерттеулерді жинақтап, осы екі құбылыстың байланысын қарастырды [6]. Дегенмен зерттеу дизайны, қатысушылар саны, сенсорлық өлшемдер және әлеуметтік қатысуды бағалау тәсілдері әртүрлі болғанда нәтижелерді тікелей салыстыру шектеулі. Сондықтан «сенсорлық интеграция әлеуметтік дағдыларды міндетті түрде арттырады» деп уәде беруге болмайды. Мақсат – баланың әлеуметтік мүмкіндігін кеңейтетін қолайлы жағдай жасау және өзгерісті нақты бақылау.

Сыныптағы топтық тапсырмалар әлеуметтік өзара әрекеттесуді дамытуға мүмкіндік береді, бірақ олар бір мезетте бірнеше талап қояды: нұсқауды тыңдау, материалмен жұмыс істеу, құрдастың пікірін күту және өз үлесін қосу. Сенсорлық жүктеме жоғары болғанда бұл талаптар шамадан тыс күрделі сезілуі мүмкін. Педагог тапсырманы шағын қадамдарға бөліп, рөлдерді нақтылап, визуалды жоспар беріп, қажет болғанда тынышырақ жұмыс орнын ұсынса, әлеуметтік қатысуға кедергі азаюы ықтимал.

Үзіліс пен ойын кезінде ережелер жиі өзгеріп, дыбыс деңгейі жоғарылап, денелік арақашықтық қысқарады. Бала ойынға қалай қосылатынын білмеуі немесе сенсорлық жайсыздыққа байланысты шетте қалуы мүмкін. Қолдау ретінде құрылымы анық ойындар, алдын ала көрсетілген ережелер, ойынға қосылу сөйлемдерінің үлгілері және құрдастарға түсінікті келісімдер қолданылуы мүмкін. Баланы ойынға мәжбүрлеу емес, оған қолжетімді әрі қауіпсіз қатысу жолын ашу маңызды.

Асхана, спорт залы, дәліз және мектеп жиындары сенсорлық тұрғыдан күрделі кеңістіктер болуы мүмкін. Мектеп командасы осы жағдайларды алдын ала талдап, қай уақытта және қандай факторлар қиындық туғызатынын анықтай алады. Мысалы, асханадағы қатты шу бірге тамақтануға кедергі келтірсе, тынышырақ орын таңдау қарастырылуы мүмкін. Әлеуметтік қатысудың көрсеткіші тек көзге қарау немесе ауызша жауап беру болмауы тиіс. Оқушы сөйлеу, ым-ишара, жазбаша хабарлама, сурет-карточка немесе баламалы және қосымша коммуникация құралы арқылы қарым-қатынас бастауы мүмкін.

Тиімді қолдау баланың сенсорлық профилін және күнделікті ортадағы функционалдық қиындықтарын анықтаудан басталады. Ақпаратты ата-анадан, мұғалімнен, баланың өзінен қолжетімді коммуникация тәсілі арқылы және қажет болса эрготерапевттен жинау маңызды. Қиындықтың қай жерде, қашан және қандай әрекет кезінде байқалатынын тіркеу жалпы сипаттамадан пайдалырақ. «Бала топпен араласпайды» деген жалпылама тұжырымның орнына «асханадағы шу күшейгенде топтық әңгімеден шығып кетеді» сияқты бақыланатын сипаттама қолданған жөн.

Бастапқы бағалау кезінде сенсорлық жағдай, баланың реакциясы, ересектердің жауабы және кейінгі нәтиже бірге қарастырылады. Мысалы, оқушы дәліздегі шудан кейін сабаққа қайта қосылмаса, шу деңгейі ғана емес, демалу уақыты, нұсқаудың түсініктілігі, шаршау және сабаққа қайта кіру жолы да тексеріледі. Стандартталған сауалнамалар қолданылуы мүмкін, бірақ олар диагноз қоюдың орнына жүрмейді және нәтижелер маманның кәсіби түсіндіруін қажет етеді.

Мақсаттар нақты, өлшенетін және әлеуметтік қатысуға тікелей байланысты болуы керек. Мысалы: «оқушы аптасына үш рет жұптық тапсырмаға өзі таңдаған коммуникация құралымен қатысады» немесе «шу күшейген кезде қолжетімді үзіліс белгісін пайдаланып, келісілген уақытта тапсырмаға қайта оралады». Мониторингте тапсырмаға қосылу жиілігі, әрекетті аяқтау, көмек қажеттілігі, жайсыздық белгілері және баланың өзі бағалаған жайлылық деңгейі тіркеледі. Бір күндегі өзгеріс жеткілікті дәлел емес; әртүрлі күндерде қайталанатын нәтиже маңызды.

Сенсорлық қолдаудың негізгі қағидасы – баланы жайсыздыққа мәжбүрлеп төздіру емес, оның қажеттілігін түсініп, қатысуға қолайлы жағдай қалыптастыру. Қоршаған ортаны бейімдеу шу мен визуалды артық жүктемені азайтуды, тапсырма орнын алдын ала белгілеуді, ауысуларды ескертуді және тынығу кеңістігін келісіп пайдалануды қамтуы мүмкін. Құлаққап немесе басқа құрал ұсынылса, оның қауіпсіздігі, нұсқауды естуге ықпалы және баланың қалауы ескеріледі.

Көрнекі кесте, қадамдық нұсқау, әлеуметтік оқиға немесе тапсырма картасы мектеп күнінің болжамдылығын арттыра алады. Бұл құралдар балаға не болатынын, қандай әрекет күтілетінін және үзілісті қалай сұрайтынын түсінуге көмектеседі. Құралдар қарапайым, жасына сай және оқушының түсіну деңгейіне бейімделген болуы керек. Визуалды қолдау ауызша түсіндіруді толықтыруы мүмкін, бірақ баланың коммуникацияға қолжетімділігін алмастырмайды.

Қозғалысқа қажеттілігі бар оқушы үшін қысқа әрі жоспарланған қозғалыс үзілістері, орнынан тұрып орындауға болатын тапсырмалар немесе қозғалысты сабақ мазмұнына кіріктіру қарастырылуы мүмкін. Терең қысым, арнайы жабдық, тербеліс немесе басқа сенсорлық процедуралар барлығына автоматты түрде ұсынылмауы керек. Мұндай араласулар баланың жеке жағдайын бағалаған білікті маманның ұсынысына, қауіпсіздік талаптарына және нәтижені бақылауға сүйенуі тиіс.

Сенсорлық қолдауды әлеуметтік оқытумен байланыстыру маңызды: орта бейімделгеннен кейін балаға кезек сұрау, пікір білдіру немесе көмек сұрау үшін қолжетімді сөйлем үлгісі ұсынылады. Сенсорлық бейімдеу әлеуметтік дағдыны өздігінен қалыптастырмайды, бірақ оны қолдануға кедергі келтіретін факторларды азайтуы мүмкін. Әлеуметтік дағдылар баланың келісімі мен қызығушылығын ескере отырып, табиғи жағдайларда дамытылады.

Жоспарды іске асыру кезінде сынып жетекшісі, арнайы педагог, психолог, логопед, ата-ана және оқушы ортақ мақсатты түсінуі қажет. Міндеттер нақты бөлініп, қай маман қандай дерек жинайтыны белгіленеді. Қолдау оқу мақсатын төмендетпеуі керек; ол оқушының оқу мен әлеуметтік қатысуға қолжетімділігін арттыруы тиіс. Баланың өзі қандай ортаны жайлы санайтынын сұрау және оның пікірін ескеру жоспардың маңызды бөлігі болып табылады.

Зерттеулер сенсорлық өңдеу ерекшеліктері мен күнделікті қатысу арасындағы байланысты көрсетеді, бірақ сенсорлық интеграцияның әлеуметтік өзара әрекеттесуге тікелей ықпалы туралы қорытындыларды сақтықпен түсіндіру қажет. 2018 жылғы жүйелі шолу сенсорлық интеграцияның жеке функционалдық мақсаттарға жетудегі ықтимал нәтижелерін қолдағанымен, әлеуметтік дағдыларға қатысты кейбір нәтижелер үшін дәлел жеткіліксіз екенін көрсетті [7]. 2025 жылғы шолу да жеке мақсаттар мен қатысуға қатысты оң нәтижелерді тапты, алайда араласудың барлық мінез-құлыққа әсер ететінін растаған жоқ [1].

Функционалдық мақсатқа жету, сенсорлық реакцияның өзгеруі және әлеуметтік дағдының қалыптасуы – бірдей нәтиже емес. Оқушының тыныш ортада тапсырмаға қатысуы пайдалы болуы мүмкін, бірақ бұл оның құрдастармен әңгіме бастау дағдысын меңгергенін білдірмейді. Сондықтан сенсорлық бейімдеумен қатар қарым-қатынас стратегияларын үйрету және ортақ әрекетке нақты мүмкіндік беру қажет.

Нәтижелердің әртүрлі болуы қатысушылардың жасы, сенсорлық ерекшеліктері, араласудың ұзақтығы және бағалау құралдарымен байланысты болуы мүмкін. Бір зерттеудің нәтижесін барлық оқушыға көшіруге болмайды. Мектепте баланың қажеттілігін бағалау, нақты мақсат қою, қауіпсіз қолдау ұсыну және нәтижені жүйелі тіркеу маңызды.

Сенсорлық интеграция баланың сенсорлық жүктемесін реттеуге көмектесіп, әлеуметтік қатысуын қолдауы мүмкін, бірақ ол әлеуметтік дағдыларды автоматты түрде қалыптастыратын әмбебап әдіс емес.

Сілтемелер тізімі

  1. Acuña C., Gallegos-Berrios S., Barfoot J., Meredith P., Hill J. Ayres Sensory Integration® With Children Ages 0 to 12: A Systematic Review of Randomized Controlled Trials. American Journal of Occupational Therapy. 2025;79(3). DOI: 10.5014/ajot.2025.051023.
  2. American Academy of Pediatrics. Identification, Evaluation, and Management of Children With Autism Spectrum Disorder. Pediatrics. 2020;145(1):e20193447. DOI: 10.1542/peds.2019⁠–⁠3447.
  3. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders: DSM-5-TR. 5th ed., text rev. Washington, DC: American Psychiatric Association Publishing. – Washington, DC: American Psychiatric Association Publishing. – 2022.
  4. Case-Smith J., Weaver L.L., Fristad M.A. A systematic review of sensory processing interventions for children with autism spectrum disorders. Autism. 2015;19(2):133⁠–⁠148. DOI: 10.1177/1362361313517762.
  5. Little L.M., Cohen S.R., Tomchek S.D., Baker A., Wallisch A., Dean E. Interventions to Support Social Participation for Autistic Children and Adolescents in Schools (2013⁠–⁠2021). American Journal of Occupational Therapy. 2023;77(1 Suppl.). DOI: 10.5014/ajot.2023.77S10018.
  6. Raj S.V., Umaiorubagam G.S., Sandeep R.S. Sensory processing and social participation in children with autism spectrum disorder: A systematic review // Journal of Associated Medical Sciences. – 2024.
  7. Schaaf R.C., Dumont R.L., Arbesman M., May-Benson T. Efficacy of Occupational Therapy Using Ayres Sensory Integration®: A Systematic Review. American Journal of Occupational Therapy. 2018;72(1). DOI: 10.5014/ajot.2018.028431.
  8. Schoen S.A., Lane S.J., Mailloux Z., May-Benson T., Parham L.D., Roley S.S., Schaaf R.C. A systematic review of Ayres Sensory Integration intervention for children with autism. Autism Research. 2019;12(1):6⁠–⁠19. DOI: 10.1002/aur.2046.
  9. Tsou Y.-T., Kovács L.V., Louloumari A., Stockmann L., Blijd-Hoogewys E.M.A. School-Based Interventions for Increasing Autistic Pupils’ Social Inclusion in Mainstream Schools: A Systematic Review. Review Journal of Autism and Developmental Disorders. – 2024.
  10. Voisin J.I.A. et al. Efficacy of Sensory Interventions on School Participation of Children With Sensory Disorders: A Systematic Review. American Journal of Lifestyle Medicine. 2021;15(1):75⁠–⁠83. DOI: 10.1177/1559827618784274.
  11. Watling R., Hauer S. Effectiveness of Ayres Sensory Integration® and Sensory-Based Interventions for People With Autism Spectrum Disorder: A Systematic Review. American Journal of Occupational Therapy. 2015;69(5). DOI: 10.5014/ajot.2015.018051.