ТРОЕЎЛАДДЗЕ НА БЕЛАРУСІ Ў 1917 Г

TRIARCHY IN BELARUS IN 1917

Lazoryk Ruslana Nikolaevna

Student, Belarusian State University of Economics, Belarus, Minsk

Lymoreva Alexandra Sergeevna

Student, Belarusian State University of Economics, Belarus, Minsk

Рэвалюцыйныя падзеі пачатку вясны 1917 г. на тэрыторыі былой Расійскай імперыі (у межах сучаснай Беларусі) адрозніваліся значна больш складаным раскладам палітычных сіл, чым класічнае супрацьстаянне «ўрад – Саветы» ў Петраградзе. Гэта ставіць перад даследчыкам шэраг пытанняў: чаму ў беларускіх губернях склалася менавіта трохполюсная канфігурацыя ўлады, якімі былі паўнамоцтвы і перспектывы кожнага з цэнтраў, а таксама якія храналагічныя межы гэтага перыяду? Перш чым перайсці да аналізу беларускай спецыфікі, неабходна каротка ахарактарызаваць зыходную мадэль. Двоеўладдзе ў Расіі (сакавік – пачатак ліпеня 1917 г.) уяўляла сабой суіснаванне двух цэнтраў: з аднаго боку – Часовы ўрад (орган буржуазна-ліберальных сіл, які валодаў фармальнай вярхоўнай уладай), з другога – Петраградскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў (орган «рэвалюцыйнай дэмакратыі», які абапіраўся на ўзброены народ і рэальна кантраляваў армію). Як адзначае М. А. Каваленка, У. І. Ленін, а следам за ім савецкая гістарыяграфія вызначалі гэтую сутнасць як супрацьстаянне дзвюх дыктатур, хоць на практыцы паміж імі існавалі не толькі канфлікты, але і пагадненні [1, с. 20]. Менавіта гэтая мадэль стала адпраўной кропкай для ўсёй імперыі. Аднак у Беларусі «бінарны» расклад быў дапоўнены трэцяй сілай – ваеннай элітай (а таксама, з пэўнымі агаворкамі, беларускім нацыянальным рухам), што і прывяло да фарміравання феномену «троўладдзя». На беларускіх землях адначасова існавалі і змагаліся за ўплыў як мінімум тры цэнтры, кожны з якіх меў сваю сацыяльную базу, легітымацыю, інструментарый і гістарычныя перспектывы. Першы цэнтр – органы Часовага ўрада (камісарыяты, камітэты грамадскай бяспекі, гарадскія думы і земствы). Яны прадстаўлялі ліберальна-буржуазны шлях. Губернскія і павятовыя камісары (Б. Самойленка па Мінскай губерні, М. Карташаў па Віцебскай) спрабавалі захаваць кіравальнасць і працягнуць удзел Расіі ў сусветнай вайне [2, с. 48]. Важную ролю адыгрывалі таксама гарадскія думы і земскія сходы. Паводле заканадаўства Часовага ўрада, яны атрымалі шырокія паўнамоцтвы ў сферы мясцовай гаспадаркі, харчовай справы, народнай адукацыі, аховы здароўя, дарожнага будаўніцтва. Як сведчаць дакументы, «абнаўленне земстваў і дум дэмакратычным элементам» пачалося ўжо ў сакавіку-красавіку, а да лета-восені яны ператварыліся ў рэальныя органы мясцовага самакіравання. Менавіта земствы і думы, а не часовыя камісарыяты, разглядаліся грамадскасцю як аснова будучай стабільнай дэмакратычнай улады. Як адзначае І. М. Рыжанкоў, у кампетэнцыю земстваў уваходзілі пытанні аховы здароўя, адукацыі, камунікацыі, жывёлагадоўлі, раслінаводства, землеўладкавання і іншыя, што рабіла іх рэальнымі органамі мясцовага самакіравання [3, с. 34]. Аднак апора на старыя эліты і няздольнасць вырашыць аграрнае пытанне прывялі да хуткай эрозіі даверу з боку салдат і сялян. Перспектыва была тупіковай – да восені 1917 г. іх легітымнасць была зведзена да мінімуму. Другі цэнтр – Саветы рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў. Яны ўзнікалі як органы прамой дэмакратыі знізу, прадстаўляючы радыкальна-сацыялістычны шлях. Як паказваюць архіўныя матэрыялы, ужо 4 сакавіка 1917 г. бундаўцы Пераль, Фрыд і Мандэльштам удзельнічалі ў стварэнні Мінскага Савета, а 8 сакавіка ў Віцебску гэтую работу ўзначаліў Г. Аронсон [4, с. 38]. У адрозненне ад сталіцы, дзе эсэры і меншавікі доўга ўтрымлівалі большасць, у беларускіх гарадах (асабліва ў Мінску) пазіцыі радыкалаў, уключаючы бальшавікоў, узмацніліся даволі хутка. Бундаўцы, якія аднавілі свае структуры пасля Лютаўскай рэвалюцыі, актыўна працавалі ў прафсаюзах і выступалі за культурна-нацыянальную аўтаномію яўрэйскага насельніцтва [4, с. 39]. Аднак адносна аграрнага пытання, найбольш вострага для сялянскай большасці Беларусі, сярод сацыялістаў існавалі сур’ёзныя рознагалоссі. Эсэры адстойвалі «сацыялізацыю зямлі» – перадачу яе ў агульнанародную ўласнасць з ураўняльным землекарыстаннем, тады як бальшавікі настойвалі на дзяржаўнай нацыяналізацыі [5, с. 148]. Пры гэтым сам У. І. Ленін пазней вымушаны быў прызнаць, што бальшавікі «перамаглі, таму што прынялі не сваю, а эсэраўскую аграрную праграму» [5, с. 149]. Перспектыва Саветаў была дваякай: альбо эвалюцыя ў бок парламенцкай сістэмы (пазіцыя меншавікоў і эсэраў), альбо захоп адзінаўладнай улады ўзброеным шляхам (бальшавіцкі сцэнарый).

Трэці цэнтр – ваенная эліта (камандаванне Заходняга фронту і Стаўка ў Магілёве). Геапалітычнае становішча беларускіх зямель (непасрэдная блізкасць лініі фронту) абумовіла высокую ролю ваенных як самастойнай палітычнай сілы. Генералітэт (ген. Балуеў, ген. Духонін і інш.) разглядаў Саветы як пагрозу раскладання арміі, а любыя праявы нацыянальнага сепаратызму – як дыверсію. У кастрычніку 1917 г. ваенныя падтрымалі стварэнне «Камітэтаў выратавання рэвалюцыі», спрабуючы вярнуць кантроль над сітуацыяй [6, с. 65]. Аднак палітыка дэмакратызацыі арміі і масавая агітацыя бальшавікоў пазбавілі афіцэрства рычагоў уплыву на салдацкую масу. Акрамя таго, існаванне нацыянальных фарміраванняў, у тым ліку польскага корпуса генерала Доўбар-Мусніцкага, успрымалася новым бальшавіцкім кіраўніцтвам як прамая пагроза, што прывяло да лакальных узброеных сутыкненняў і новых разбурэнняў [2, с. 50]. Перспектыва ваеннай эліты: пасля правалу «карнілаўшчыны» і перамогі Кастрычніцкага перавароту яна была нейтралізавана. Асобна стаяў беларускі нацыянальны праект (БСГ, БНК, Першы Усебеларускі з’езд). Паводле А. Райчанка, да 1917 г. беларусы не мелі ўласнай дзяржаўнасці, а іх нацыянальны рух доўгі час знаходзіўся ў цені польскага і яўрэйскага пытанняў [7, с. 44]. Вясной 1917 г. актывізавалася БСГ, быў створаны Беларускі нацыянальны камітэт. Кульмінацыяй стаў Першы Усебеларускі з’езд (5 снежня 1917 г., Мінск), які, паводле А. Куксы, меў на мэце «пабудову дэмакратычнай рэспублікі… на аснове федэрацыі» [8, с. 24]. Аднак Аблвыкамзап разагнаў з’езд у ноч на 18 снежня. У гістарыяграфіі існуе дыскусія: М. Сташкевіч гаворыць пра антынацыянальную палітыку бальшавікоў, І. Ігнаценка – пра імкненне выкарыстаць Беларусь як плацдарм для экспарту рэвалюцыі. А. Кукса называе гэтую акцыю перарываннем «найбольш легітымнага шляху» беларускай дзяржаўнасці [8, с. 27]. Хоць гэты праект і не быў паўнавартасным цэнтрам улады з-за слабасці сацыяльнай базы (на выбарах ва Устаноўчы сход беларускія партыі атрымалі каля 0,6% галасоў), ён уносіў элемент нацыянальнага самавызначэння ў агульную барацьбу. Храналагічныя межы троўладдзя можна вызначыць наступным чынам. Пачатак перыяду – сакавік 1917 г., калі пасля перамогі Лютаўскай рэвалюцыі і адрачэння Мікалая II адначасова ўзніклі ўсе тры цэнтры. Кульмінацыя – красавік – жнівень 1917 г., калі ні адна з сіл не мела вырашальнай перавагі: камісарыяты яшчэ функцыянавалі, Саветы набіралі сілу, а камандаванне фронту спрабавала захаваць баяздольнасць арміі. Крызіс і дэмантаж сістэмы – верасень – снежань 1917 г. Пасля «карнілаўскага мяцяжу» аўтарытэт ваеннай эліты рэзка ўпаў. Перамога Кастрычніцкага перавароту ў Петраградзе (25 кастрычніка) прывяла да стварэння ў Мінску Абласнога выканаўчага камітэта Заходняй вобласці і фронту (Аблвыкамзап) на чале з Н. Рагозінскім і Савета Народных Камісараў вобласці і фронту на чале з К. Ландэрам. Аблвыкамзап узяў курс на ліквідацыю ўсіх канкурэнтаў. Фінальнай кропкай стаў разгон Першага Усебеларускага з’езда (у ноч на 18 снежня 1917 г.) па рашэнні Саўнаркама Заходняй вобласці і канчатковая перамога бальшавікоў. Такім чынам, троўладдзе як сістэма рознанакіраваных цэнтраў улады праіснавала ў Беларусі каля 8–9 месяцаў (з сакавіка па лістапад/снежань 1917 г.) [8, с. 27].

Такім чынам, «трохўладдзе» ў Беларусі ўяўляла сабой вельмі неўстойлівую і канфліктную сістэму. Яго прычынамі сталі: слабасць дзяржаўнай традыцыі і адсутнасць кансэнсусу паміж элітамі; прыфрантавы характар рэгіёну, які надаваў арміі асаблівую палітычную вагу; а таксама позняе і арганізацыйна слабое афармленне беларускага нацыянальнага руху. Органы Часовага ўрада страцілі падтрымку насельніцтва, ваенная эліта была дэмаралізавана і нейтралізавана, а нацыянальны праект не змог супрацьстаяць узброенаму ціску бальшавікоў. Да канца 1917 г. менавіта Аблвыкамзап, абапіраючыся на сілу і падтрымку салдацкіх мас, усталяваў манапольны кантроль над рэгіёнам. Гэта прывяло да знішчэння дэмакратычнага рэжыму, развязвання грамадзянскай вайны [2, с. 51], а ідэя незалежнай нацыянальнай дзяржавы была часова страчана і адрадзілася толькі ва ўмовах германскай акупацыі 1918 г.