ҚОҒАМДАҒЫ СТРЕСС ДЕҢГЕЙІНІҢ АРТУЫ: СЕБЕПТЕРІ ЖӘНЕ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ҚОЛДАУ ШАРАЛАРЫ

Аңдатпа. Бұл мақалада стресстің пайда болу себептері, оның адамның мінез-құлқына әсері, сондай-ақ стрессті жеңудің жолдары қарастырылады. Арнайы назар стрессің психологиялық және физиологиялық аспектілеріне, оның эмоционалды жағдайға, шешім қабылдауға және әлеуметтік қарым-қатынасқа әсеріне аударылады. Сонымен қатар, стрессті азайту әдістері, соның ішінде психологиялық техникалар, физикалық жаттығулар және өмір салтын түзету сипатталады.

Кілтті сөздер: стресс, стресс реакциясы, организмнің бейімделуі, психикалық денсаулық, физиологиялық симптомдар, психологиялық симптомдар, өзін-өзі реттеу, стрессті азайту әдістері, эмоционалды кернеу, стресстің алдын алу.

Стресс – бұл адам өмірінің ажырамас бөлігі. Ганс Сельенің «Стресстің болмауы – бұл өлім» деген сөзі бұл құбылыстың биологиялық қажеттілігін айқындайды. Заманауи ғылымда стресс организмнің гомеостазды сақтауға бағытталған жалпылама реакциясы ретінде қарастырылады. Стресс концепциясының қалыптасуына Г. Сельенің зерттеулері негіз болды.

Ганс Селье стресстің даму барысын организмнің бейімделу мүмкіндіктерін көрсететін үш негізгі сатыға бөлді. Алғашқы «дабыл қағу» кезеңінде адам ағзасы кенеттен пайда болған қысымға қарсы ішкі күштерін жинақтайды. Басында аздаған әлсіздік байқалғанымен, көп ұзамай өзін-өзі қорғау механизмдері іске қосылады. Келесі «төзімділік» сатысында организм осы кернеуге үйреніп, ұзақ уақыт бойы жоғары белсенділікпен жұмыс істеуге көшеді. Бұл – дененің бар резервін пайдаланып, қиындыққа төтеп беретін ең тұрақты кезеңі. Алайда, стресс тым ұзаққа созылса, соңғы «қажыған» кезеңі басталады. Мұнда ағзаның ішкі қоры таусылып, қорғаныс қабілеті күрт төмендейді, нәтижесінде түрлі психосоматикалық аурулар бой көтереді. Демек, стресстің адамға қалай әсер ететіні оқиғаның түрінен емес, сол оқиғаның адам үшін қаншалықты маңызды немесе ауыр екеніне байланысты болады [1].

Стресстің туындауына субъективті және объективті факторлар бірдей әсер етеді. Субъективті себептер көбіне адамның ішкі әлемімен байланысты: күткен нәтиженің болмауы, виртуалды қиял мен шындықтың сәйкес келмеуі, қате ұстанымдар мен қажеттіліктердің (қауіпсіздік, өзін-өзі жүзеге асыру) өтелмеуі. Тіпті бала кездегі ата-аналық қатаң бағдарламалар мен дұрыс емес коммуникация да ішкі кернеуді арттырады. Ал объективті себептерге бізден тыс факторлар – ауыр жұмыс, тұрмыстық қиындықтар, экономикалық және саяси дағдарыстар, сондай-ақ төтенше жағдайлар жатады.

​Стресс адам өміріне кешенді түрде әсер етеді. Оның салдарынан күн тәртібі бұзылып, жұмыс өнімділігі төмендейді, қарым-қатынаста қақтығыстар көбейіп, адам оқшаулана бастайды. Ең қауіптісі – эмоцияны іште сақтау. Сезімдерді басу зат алмасуды бұзып, эндокриндік жүйені әлсіретеді және жүрек-қан тамырлары ауруларына жол ашады. Сондықтан физикалық белсенділік пен серуендеу сияқты сау тәсілдер арқылы кернеуді шығарып отыру маңызды. Экстремалды жағдайларда эмоционалды қозу деңгейі күрт артады және адам жағдайды жеңе алмаймын деген қорқынышты сезінуі мүмкін. Бұл өнімділіктің төмендеуіне, қателердің көбейуіне және эмоционалды күйзелуге әкелуі мүмкін.

Стресстің зиянды зардаптарын азайту үшін оған тек психологиялық емес, кешенді түрде қарсы тұру қажет. Бұл процесс ең алдымен күнделікті өмір салтын ретке келтіруден басталады: ұйқының қануы, дұрыс тамақтану және демалыс пен жұмыс арасындағы тепе-теңдікті сақтау ағзаның ішкі қорын сақтауға көмектеседі. Сонымен қатар, физикалық белсенділік (жүзу, жүгіру, серуендеу) арқылы жиналып қалған жүйке кернеуін сыртқа шығаруға болады.

​Психологиялық тұрғыдан өзін-өзі реттеу әдістерін (медитация, тыныс алу жаттығулары) меңгеру маңызды. Бұл адамға кез келген қиын жағдайды суыққандылықпен бағалап, эмоционалды тұрақтылықты сақтауға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, жақындардың қолдауы мен кәсіби маман кеңесіне жүгіну – эмоционалды жүкті жеңілдетудің маңызды факторы. Ал физиологиялық тұрғыдан массаж бен су процедуралары ағзаның жалпы тонусын көтеріп, күш-қуатты қалпына келтіреді.

Қазіргі қарбалас заманда, әсіресе ақпараттық тасқын кезінде, стресске төзімді болу – денсаулықтың кепілі. Мұндағы ең басты механизм – психикалық өзін-өзі реттеу. Ол адамға сыртқы қысымды ішкі дамудың күшіне айналдыруға көмектеседі. Түптеп келгенде, стрессті жеңудің негізі өзіңе деген құрмет пен сүйіспеншілікте. Өз денесі мен көңіл-күйіне саналы түрде көңіл бөлген адам ғана шығармашылық әлеуетін сақтап, кез келген қиындыққа төтеп бере алады [2].

Зерттеудің алдағы перспективалары адамның ішкі төзімділігін арттыратын кешенді әдістерді дамытуға бағытталуы тиіс. Ең алдымен, әр адамның кәсіби ерекшелігіне сай өзін-өзі реттеудің дербес тәсілдерін жасау және қалалық орта мен ақпараттық тасқынның әртүрлі жастағы адамдарға әсерін тереңірек зерделеу қажет. Болашақ бағдарламалар психологиялық, физиологиялық және биохимиялық тәсілдерді тоғыстыра отырып, стресстің алдын алудың интегративті жүйесін қалыптастыруы керек. Сонымен қатар, өзін-өзі басқару дағдыларының адамның шығармашылық қуаты мен өмір сапасына тигізетін оң әсерін зерттеудің ғылыми маңызы зор. Осы бағытта заманауи мониторинг технологияларын енгізу стресс қаупін ерте анықтап, әр тұлға үшін ең тиімді қорғаныс стратегиясын таңдауға мүмкіндік береді. Қорыта келгенде, ғылыми ізденістер стрессті жай ғана теріс күй емес, жеке тұлғаның дамуына қызмет ететін ресурсқа айналдыруды көздейді.